اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 149

1- جواب نقضی: اینان دلیلی بر تنظیر مذکور ندارند و عین مدّعای خود را به‌صورت تشبیه بیان کرده‌اند. ما نیز ممکن است در مقابل آنان بگوییم: ارتباط جهان هستی با خالق متعال، مانند ارتباط نور خورشید نسبت به خورشید است. و همان‌طور که ممکن نیست نور خورشید، بدون خورشید، تحقق پیدا کند، جهان هستی هم نسبت به خداوند همین حساب را دارد. 2- جواب حلّی: تشبیهی که مفوّضه ذکر کردند، باطل است، زیرا روشن است که سازنده ساختمان، علت موجده ساختمان نیست. اگر او علت موجده باشد، باید بتواند با اراده خود، ساختمان را موجود کند. توضیح: چیزی که در شی‌ء دیگر اثر می‌کند، گاهی اثرش به نحو مقتضی است، مانند تأثیر نار در حرارت، البته باید شرائط، موجود بوده و موانع، مفقود باشد. در اینجا، غیر از عناوین مقتضی و شرط و مانع، عنوان چهارمی نیز مطرح است که از آن به «مُعِدّ» تعبیر می‌کنند و این عنوان، چندان نقشی ندارد. و گویا مانند مصلحی است که بین دو نفر آشتی برقرار می‌کند. «مُعِدّ»، گویا علت را به جانب معلول هدایت می‌کند و کم‌ارزش‌ترین اشیاء و عناوین در ارتباط با حصول یک شی‌ء است، زیرا آنچه در حصول معلول اثر دارد، در رتبه اوّل، عبارت از مقتضی و سپس شرط و بعد از آن، عدم المانع و در پایان، «مُعِدّ» است. اما نفس «مُعِدّ»، چندان نقشی ندارد. سازنده ساختمان، نسبت به ساختمان، دارای نقش «معدّ» است، یعنی یک ساختمان، نیاز به مواد و اشیائی از قبیل آجر، آهن، سیمان و امثال آنها دارد که هرکدام در یک قسمت و یک مکان وجود دارد. سازنده، اشیاء متفرّقه را گردآوری کرده و با طرح خاصی بین آنها ارتباط و نسبت برقرار کرده و ساختمان را متشکّل می‌نماید. او اصلًا خالق ساختمان نیست و چنانچه کسی بگوید: «خداوند، جهان هستی را خلق نموده و فلان معمار هم فلان ساختمان را خلق کرده است»، مورد تقبیح عقلاء و عرف واقع خواهد شد. در نتیجه، تشبیه و تنظیری که مفوّضه مطرح کردند، قابل قبول نیست.