اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 154

متعال شریکی قائل شده‌ایم. توضیح: مفهوم قاعده مسلّم «لا مؤثّر فی الوجود إلّا الله»[130] این است که در عالم وجود و جهان هستی، هیچ مؤثری غیر از خداوند متعال نیست. و اگر شما بخواهید نسبت به افعالِ- به ظاهر- اختیاری انسان، خود او را مؤثر بدانید، گویا بشر را هم در برابر پروردگار جهان، یک مؤثر دانسته و تقریباً شریکی برای او قائل شده‌اید.

درحالی‌که قاعده «لا مؤثر فی الوجود إلّا الله» جنس و حقیقت مؤثّریت را از غیر خداوند نفی می‌کند و مؤثریت در اشیاء را اختصاص به ذات پروردگار می‌دهد. بنا بر این لازمه کلام شما این است که مؤثّریّت، اختصاص به خداوند نداشته و انسان هم نسبت به افعال و اعمال اختیاری خود، مؤثّر باشد. امّا ما (جبریّه) که تمام جهان هستی را با تمام خصوصیاتش مستند به خداوند می‌دانیم، به توحید خالص عقیده داشته و در اراده و سلطنت و قدرت الهی هیچ‌گونه شریکی برای او قائل نشده‌ایم.[131] جواب دلیل اوّل جبریّه اگر ما برای اشیاء و انسان، در عرض خداوند متعال، مؤثریت قائل شویم با توحید و قاعده مسلّم «لا مؤثّر فی الوجود إلّا الله» مخالفت نموده‌ایم، ولی اگر مؤثریّتی که برای انسان قائلیم، در طول تأثیر پروردگار و از شئون تأثیر الهی باشد، در این صورت نه تنها با «لا مؤثّر فی الوجود إلّا الله» مخالفتی ندارد بلکه عظمت تشکیلات الهی را روشن‌تر می‌کند. به عبارت دیگر: معنای عبارت مذکور، این است که تأثیر استقلالی، در رتبه‌ای که برای خداوند متعال ثابت است، برای هیچ موجود دیگری ثابت نیست. ما هیچ‌گاه در برابر تشکیلات الهی، هیچ‌گونه مؤثّریّتی برای انسان، قائل نیستیم که با توحید منافات داشته باشد.