اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 157

زیرا در یک صف و در یک ردیف نیستند بلکه در طول هم و در رتبه‌های مختلف واقع شده‌اند. خلاصه جواب از دلیل اوّل جبریّون: اگر ما برای انسان، در مقابل دستگاه سلطنت و قدرت الهی، مؤثریّتْ قائل می‌شدیم، دلیل اوّل جبریّه درست بود. ولی ما در دایره و محدوده مؤثریّت خداوند متعال، قائل به تأثیر و تأثّر هستیم. و این مطلب، نه تنها اقتضای شرک ندارد، بلکه در مباحث آینده خواهیم گفت که این امر، دلالت بر کمال عظمت خالق می‌کند که او آن‌قدر بزرگ است که به مخلوقات خود، قوّه خلاقیّت، عنایت کرده که مخلوقاتش به عنایت و مشیّت الهی، اراده را خلق نموده و مراد خود را لباس وجود بپوشانند. امّا به‌هرحال، پشتوانه آنان، ذات اقدس احدیّت است و مخلوقاتش در هر لحظه نیاز به افاضه وجود از ناحیه او دارند و هیچ‌گاه مؤثریّت خداوند و مخلوقات، در عرض یکدیگر نیستند.

دلیل دوم جبریون:

قبل از بیان دلیل دوم جبریون، لازم است به مقدّمه زیر توجه شود: مقدّمه: نامحدود بودن علم و قدرت خداوند، از جمله اموری است که هم دلیل نقلی برآن قائم شده است و هم دلیل عقلی. قرآن کریم در این زمینه می‌فرماید: (و اللَّه بکلّ شی‌ء علیم)[132] و نیز می‌فرماید: (و کان اللَّه علی کلّ شی‌ء قدیراً)[133]. عقل هم دلالت می‌کند که واجب‌الوجود، کاملِ مطلق است و باید دارای صفات کمالیّه باشد و علاوه برآن، واجد مرتبه کامل صفات کمالیّه باشد یعنی مرتبه‌ای که