اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 179

هزار متر پارچه تولید می‌کند، در این صورت، مسأله طولیت، بسیار روشن است، که ما در مسأله تولید پارچه، دو فاعل بالمباشرة نداریم، بلکه فاعل بالمباشرة، همان شخص متخصّص است که کارخانه‌ای را راه‌اندازی و اداره می‌کند ولی در عین حال، آن فردی که امکانات را در اختیار او قرار داده، در آن عمل مؤثّر بوده و اگر او آن امکانات را فراهم نمی‌کرد، آن مقدار پارچه، تولید نمی‌شد. پس آن فرد، اعطاء قدرت نموده و متخصص هم از قدرت بهره‌برداری کرده است. در ما نحن فیه نیز خداوند متعال به ما قدرتی عنایت کرده تا بتوانیم با آن قدرت، اعمال و افعالی را ایجاد کنیم. یکی از تعبیرات جالب و مطابق با واقع، همان است که در نماز هم می‌خوانیم «بحول اللّه و قوّته أقوم و أقعد»، یعنی قیام و قعود را به خودمان نسبت می‌دهیم امّا در عین حال می‌گوییم: «به سبب نیروی الهی می‌نشینم و برمی‌خیزم»، به عبارت دیگر: فاعل بالمباشرة، خودمان هستیم و نمی‌گوییم: «بحول اللّه و قوّته یتحقّق القیام» بلکه می‌گوییم: «من قیام و قعود می‌نمایم و فاعل قیام و قعود، خودم هستم ولی آن اعمال، استناد به حول و قوّه الهی دارد».

امر بین امرین‌

دقیق‌ترین نظر فلسفی، همان معنایی را تأیید می‌کند که ائمه دین علیهم السلام در زمان خود فرموده‌اند که «لا جبر و لا تفویض بل أمر بین أمرین»[144] یعنی نه