اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 185

ماهیت و نیز هر جزئی از اجزاء ماهیت، ذاتیِ شی‌ء می‌باشند. بنابراین ذاتی در باب کلیات خمس، از دایره ماهیت و اجزاء ماهیت تجاوز نمی‌کند. ب: ذاتی در باب برهان. ذاتی در باب برهان، دارای معنای وسیع‌تری است و علاوه بر ماهیت و اجزاء ماهیت، شامل لوازم ماهیت نیز می‌شود، مانند زوجیت، نسبت به اربعه. وقتی گفته می‌شود: «زوجیّت، لازمه ماهیت اربعه است»، مفهومش این است که وقتی اربعه را تصور کردید، زوجیّت هم به عنوان یکی از لوازم لاینفکّ، ملازم با اربعه است، امّا زوجیّت، به عنوان ماهیّت اربعه نیست بلکه لازمه ماهیت آن می‌باشد.

2- معنای «الذاتی لا یعلّل» چیست؟

برای پاسخ به سؤال مذکور، ابتدا به ذکر مقدّمه‌ای می‌پردازیم: هر محمولی را که برای یک موضوع، ثابت می‌کنند، از سه صورت خارج نیست: 1- گاهی جانب ثبوت محمول برای موضوع ضرورت دارد. 2- گاهی جانب عدم محمول برای موضوع ضروری است. 3- گاهی نه جانب ثبوت، ضرورت دارد و نه جانب عدم، یعنی موضوع، هم با وجود محمول سازگار است و هم با عدم آن. حال ببینیم آیا کدام یک از سه صورت مذکور، نیازمند به علّت است؟ اگر ثبوت محمول برای موضوع ضروری باشد، به نحوی که امکان انفکاک بین آنها نباشد، در این صورت، نیازی به علّت، وجود ندارد و معنا ندارد که کسی سؤال کند:

«چرا آن محمول برای آن موضوع ثابت است؟»، زیرا محمول، ضروری الثبوت است.

شما وقتی می‌گویید: «الإنسان إنسان» یا «الإنسان حیوان»، اگر از شما سؤال شود:

«مادّه و جهت قضیّه مذکور چیست؟» خواهید گفت: «این قضیّه، ضروریّه است» یعنی ثبوت حیوانیت- در مورد قضیه الإنسان حیوان- برای انسان ضروری است، لذا وجهی ندارد کسی سؤال کند: «لِمَ جعل الإنسان حیواناً»، حیوانیت، قابل انفکاک از انسانیت نیست تا کسی از علت آن سؤال کند. همچنین در قضیّه «الإنسان ناطق». بنابراین،