اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 195

اکنون بحث در این است که آیا مفاد هیئت افْعَلْ چیست؟ ما وقتی موارد استعمال هیئت افْعَلْ را ملاحظه می‌کنیم درمی‌یابیم که موارد استعمال این هیئت، مختلف است. هیئت افْعَلْ، در اکثر موارد- حدود نود درصد- در مقام امر استعمال می‌شود، یعنی آمر می‌خواهد از راه این هیئت، به هدف خود نائل شود. وقتی آمر می‌گوید: «ادخل السوق و اشتر اللّحم» می‌خواهد لحم در اختیار او قرار گیرد. ولی هیئت افْعَلْ، در موارد دیگری نیز استعمال شده است که در آیات و روایات با آنها برخورد می‌کنیم، مثلًا در آیه شریفه (و إن کنتم فی ریب ممّا نزّلنا علی عبدنا فأتوا بسورة من مثله)،[165] که در ارتباط با اعجاز قرآن است می‌فرماید: اگر شما تردیدی در وحی بودن قرآن دارید، فقط یک سوره- که بر کوتاه‌ترین سوره‌های قرآن، یعنی سوره کوثر، منطبق است- از مثل یک چنین شخصی (یعنی حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله) که مکتب نرفته و نزد کسی درس نخوانده است و شما سابقه او را می‌دانید، بیاورید.[166] روشن است که مقام (فأتوا بسورة من مثله) با مقام «ادخل السوق و اشتر اللّحم» فرق می‌کند. در این مقام، خداوند نمی‌خواهد به سوره‌ای مانند قرآن، از جانب آنان، دست پیدا کند، بلکه مقام، مقام تعجیز است، یعنی می‌خواهد به آنان بگوید: شما عاجز از این هستید که حتی یک سوره مانند قرآن بیاورید. و یا در آیه شریفه (کونوا قردة خاسئین)،[167] که در مقام تسخیر است، خداوند متعال، می‌خواهد بفرماید: شما مسخّر تحت اراده من می‌باشید و من اراده کردم که شما