اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 206

بزرگوار ما، حضرت امام خمینی رحمه الله نیز مورد اشاره قرار گرفته و ایشان فرموده است:

«هیئت افْعَلْ، برای بعث و اغراء، وضع شده است ولی نه برای بعث و اغراء حقیقی بلکه برای بعث و اغراء اعتباری.[174] در نتیجه، در جایی که هدف آمر، تحقّق مأمور به از مأمور است باید بگوییم: «هیئت افْعَلْ، برای انشاء بعث و تحریک اعتباری وضع شده است و این بعث و تحریک اعتباری، مثل سایر اعتباریات، منشأ آثاری نزد عقلاست.

بحث در ارتباط با اوامر قسم دوم‌

قسم دوم از اوامر، اوامری بود که در مقام تعجیز، تسخیر، تهدید، تمنی و ترجّی بکار می‌رفت، مثل آیه شریفه (فأتوا بسورة من مثله)[175] و آیه شریفه (کونوا قردة خاسئین)[176] و آیه شریفه (اعملوا ما شئتم)[177] و شعر «ألا یا أیّها اللّیل الطویل ألا انجلی ...» که به شب طولانی خطاب می‌کند و می‌گوید: چرا منجلی نمی‌شوی و به صبح، تبدّل پیدا نمی‌کنی، از تو شایسته است که هرچه سریع‌تر، حالت صبح در تو پیدا شود. «انجلی» صیغه امر و هیئت افْعَلْ است و در مقام تمنّی و ترجّی بکار رفته است یعنی شاعر، امید این را دارد که لیل، حالت انجلاء و اصباح پیدا کند. آیا مستعمل فیه در این‌گونه موارد چیست؟ آیا مستعمل فیه، عبارت از همین عناوین- یعنی تعجیز و تسخیر و ...- است؟ این را مرحوم آخوند نفی کرد و حق با ایشان بود. بنا بر مبنایی که ما در مورد هیئت افعل بیان کردیم، می‌گوییم: در اینجا نیز هیئت افْعَلْ، در بعث و تحریک اعتباری استعمال شده است ولی