اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 208

تحقیقی شبیه کلام سکّاکی در ارتباط با مجاز مطرح کرد با این تفاوت که سکّاکی این حرف را فقط در مورد استعاره مطرح کرده ولی امام خمینی رحمه الله و استادشان در مورد همه مجازات مطرح کردند. ما در بحث مجاز گفتیم: این حرف، علاوه بر اینکه حرف ظریفی است، منطقی هم می‌باشد که در همه مجازات، لفظ، در معنای حقیقی خودش استعمال می‌شود ولی گاهی که انسان، لفظ را در معنای حقیقی استعمال می‌کند، ثابت و راکد می‌ایستد و گاهی معنای حقیقی به منزله پلی واقع می‌شود که انسان از آن پل عبور کرده و به معنای مجازی می‌رسد. امّا درهرصورت، مستعمل فیه، همان معنای حقیقی است. و اینکه به حقیقت، حقیقت می‌گویند برای این است که حقیقت به معنای ثابت است، یعنی معنای حقیقی، مَعْبَر نیست، ثابت است. اگر این مبنا را در مورد مجاز بپذیریم، لطافت و ظرافت استعمالات مجازیه، محفوظ می‌ماند، به خلاف مبنای مشهور که این‌گونه نیست. مثلًا در قضیّه حملیه «زیدٌ أسدٌ» بر مبنای مشهور، به لحاظ مشابهتی که بین زید و اسد وجود دارد، اسد را مستقیماً در خود زید، استعمال کرده‌ایم. در نتیجه قضیّه «زید أسد» به معنای «زیدٌ زیدٌ» می‌شود، و فایده مهمّی بر این قضیّه مترتب نیست. ممکن است کسی بگوید: همان‌طور که «اسد» نکره است، در استعمال مجازی نیز «أسد» را در یک معنای کلّی نکره استعمال می‌کنیم نه در خصوص زیدی که عنوان ادبی‌اش «معرفه» است. ما «أسد» را در کلّی «رجل شجاع» استعمال می‌کنیم، در نتیجه «زید أسد» به معنای «زید رجلٌ شجاعٌ» شده و مفید فایده خواهد بود. در پاسخ می‌گوییم: درست است ولی آیا «زید أسد» دارای همان ظرافتی است که «زید رجل شجاع» دارد یا اینکه در «زید أسد» لطافت و ظرافت بیشتری وجود دارد؟

بنا بر آنچه شما می‌گویید، فرقی میان «زید أسد» و «زید رجلٌ شجاعٌ» نیست، زیرا شما از نظر معنا کاری نکردید. تنها آمده‌اید به جای استعمال لفظ «رجل شجاع»، لفظ أسد را بکار برده‌اید ولی معنا همان معنای رجل شجاع است. امّا آیا واقعاً این‌طور است؟ آیا هدفی که در «زید أسد» تعقیب می‌شود- که عبارت است از لطافت و جهت محسّنه