اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 210

رجوع به اصل بحث:

پس از بیان مقدّمه فوق، به اصل بحث خودمان رجوع می‌کنیم. ما معتقد بودیم که هیئت افْعَلْ برای انشاء بعث و تحریک اعتباری وضع شده است ولی داعی و محرّک برای انشاء بعث و تحریک اعتباری، نوعاً عبارت از این است که آمر می‌خواهد این مأمور به در خارج تحقّق پیدا کند. در این قبیل موارد، ما می‌گوییم: استعمال، حقیقت است. ولی گاهی داعی و محرّک برای انشاء بعث و تحریک اعتباری، عبارت از تعجیز و تسخیر و ... است. در این‌گونه موارد، ما استعمال را مجازی می‌دانیم ولی به همان کیفیتی که خودمان در ارتباط با مجاز گفتیم. یعنی در این موارد نیز صیغه افعل، در انشاء بعث و تحریک اعتباری استعمال شده است ولی روی بعث و تحریک اعتباری توقف نکرده است بلکه معنای حقیقی به منزله پلی برای هدف اصلی است. هدف اصلی در (فأتوا بسورة من مثله)[181] عبارت از تعجیز و در (کونوا قردة خاسئین)[182] عبارت از تسخیر و در (اعملوا ما شئتم)[183] عبارت از تهدید و انذار و در «ألا یا أیّها اللیل الطویل ألا انجلی» عبارت از تمنّی و در بعضی از موارد هم عبارت از ترجّی است ولی مستعمل فیه در همه این موارد، عبارت از بعث و تحریک اعتباری است. و مانعی هم ندارد که ما قسم اوّل را- که هدف در آن تحقّق مأمور به است و معنای حقیقی به عنوان پل قرار نگرفته است- استعمال حقیقی بدانیم و قسم دوم را- که هدف در آن، تعجیز و تسخیر و ... است و معنای حقیقی به منزله پل برای عبور و رسیدن به آن هدف قرار گرفته است- استعمال مجازی بدانیم.