اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 239

بروجردی واقع شده است. حاصل این راه این است که ما همه وجوه چهارگانه قبلی را کنار بگذاریم و بگوییم:

دستور مولا، حجّتی از ناحیه مولاست. حجّت، به معنای چیزی است که مولا بتواند به آن احتجاج کند و حجّت مولا را نمی‌توان بدون جواب گذاشت و جواب حجّت مولا، اطاعت دستور مولاست. به عبارت دیگر: همان‌طورکه مرحوم آخوند فرموده است: «حاکم به استحقاق ثواب در باب اطاعت و استحقاق عقاب در باب عصیان، عبارت از عقل است». حال ببینیم وقتی یک دستور و فرمانی به وسیله هیئت افْعَلْ از ناحیه مولا صادر می‌شود، عقل با این چگونه برخورد می‌کند؟ آیا عقل می‌گوید: چون احتمال دارد مولا خصوص بعث و تحریک استحبابی را اراده کرده باشد، اطاعت لازم نیست؟ مثل کسانی که می‌گویند: «هیئت افْعَلْ، برای قدر مشترک بین وجوب و استحباب وضع شده است» که لازمه حرف آنان این است که اگر هیئت افْعَلْ، از ناحیه مولا صادر شد و قرینه‌ای بر اراده خصوص بعث و تحریک وجوبی اقامه نکرد، لازم نیست عبد عکس‌العملی نشان بدهد». یا این که عقل می‌گوید: «صدور هیئت افْعَلْ و فرمان از ناحیه مولا، حجّت از ناحیه مولاست و این حجّت را نمی‌توان نادیده گرفت. این حجّت، نیاز به جواب دارد و اگر عبد در مقابل آن بی‌تفاوت باشد، عقلْ حکم به استحقاق عقوبت عبد از ناحیه مولا می‌نماید»؟ مستدلّ عقیده دارد که عقل، صدور هیئت افْعَلْ را حجّت از ناحیه مولا دانسته و اطاعت آن را لازم و مخالفت با آن را مستحق عقوبت می‌داند. لازمه این حکم عقل، این است که هیئت افْعَلْ، ظهور در بعث و تحریک وجوبی داشته باشد. یادآوری: بحث ما در نفس صدور هیئت افْعَلْ است، بدون اینکه «اذن در ترک» یا «تهدید بر ترک» همراه آن باشد.