اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 241

است که بعث، به معنای بعث وجوبی است یعنی مسأله وجوب و لزوم، در ماهیت بعث مطرح است. ما می‌گوییم: شما که قبول دارید معنای هیئت افْعَلْ، عبارت از بعث و تحریک است، در این صورت اگر معتقدید که وجوب و لزوم، در ماهیت بعث و تحریک دخالت دارد، پس از اوّل بگویید: متبادر از هیئت افْعَلْ، بعث و تحریک لزومی است. زیرا به نظر شما گویا مسأله استحباب، خارج از بعث است و نمی‌تواند در اینجا دخالتی داشته باشد. ما تا به حال می‌گفتیم: بعث و تحریک بر دو قسم است: وجوبی و استحبابی. ولی مرحوم بروجردی با این بیان خود می‌خواهد بفرماید: «بعث، غیر از بعث وجوبی نیست و ما چیزی به عنوان بعث استحبابی نداریم». ایشان که بعث استحبابی را قبول ندارند، چرا تبادر را انکار می‌کنند؟ آیا تردید دارند که مفاد هیئت افْعَلْ، بعث و تحریک است؟

این را کسی نمی‌تواند انکار کند.

کلام حضرت امام خمینی رحمه الله‌

از کلام حضرت امام خمینی رحمه الله استفاده می‌شود که اگر مولا دستوری را در ضمن هیئت افْعَلْ صادر کند می‌تواند ترخیص در مخالفت آن بدهد[206]. اشکال بر کلام امام خمینی رحمه الله و بر أصل راه پنجم وقتی مولا هیئت افْعَلْ را صادر می‌کند، این هیئت افْعَلْ با دو چیز سازگار است:

ترخیص در ترک و تهدید بر ترک. از اینجا استفاده می‌کنیم که هیئت افْعَلْ دارای یک معنای لا بشرط است که هم با ترخیص در ترک و هم با تهدید بر ترک سازش دارد. در این صورت اگر ما با یک هیئت افْعَلْ برخورد کردیم که در کنارش نه ترخیص در ترک بود و نه تهدید بر ترک، عقل از کجا استفاده می‌کند که شما باید قسم تهدید بر ترک را