اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 269

آدم علیه السلام سجده کنند. آیا این سجده، به‌عنوان عبادت حضرت آدم علیه السلام محسوب می‌شود؟

خیر، اگر چنین بود، ما باید در ادلّه شرک در عبادت تخصیص قائل شویم و بگوییم:

خداوند در اینجا نه تنها اجازه شرک در عبادت داده بلکه به آن امر کرده است، درحالی‌که سیاق آیه (إنّ اللَّه لا یغفر أن یشرک به)[234] غیر قابل تخصیص است. ممکن است گفته شود: این سجده، غیر از سجده‌ای است که ما در مورد آن بحث می‌کنیم. می‌گوییم: دلیلی بر این مطلب نداریم. ظاهر آیه شریفه (و إذ قلنا للملائکة اسجدوا لآدم)[235] این است که این سجده، به همین معنایی است که ما در رابطه با آن بحث می‌کنیم. بنابراین سجده برای آدم علیه السلام به‌عنوان عبادت او به‌حساب نمی‌آید بلکه یک عمل مأمور به از ناحیه خداوند است بدون اینکه جنبه عبادیت داشته باشد. از اینجا کشف می‌کنیم که در ذات سجده، مسأله عبادیت مطرح نیست. بلی سجده هم گاهی عنوان عبادیت پیدا می‌کند. پس راه تشخیص عبادیت این است که به ادلّه و تعبیرات شارع و تعبیرات متشرعه- که متخذ از شارع است- مراجعه کنیم. و ما گفتیم: عبادیت، دارای خصوصیتی زائد بر قصد تقرّب است و واجب تقرّبی (یا قربی) معنایی اعم از واجب تعبدی است. نکته‌ای در ارتباط با عنوان اطاعت: عنوان «اطاعت» در کلمات اصولیین در رابطه با اموری که قصد قربت در آنها معتبر است به کار برده می‌شود. ولی از نظر لغت و قرآن، دارای معنای عامی است و حتی قصد قربت در آن دخالت ندارد. آیه شریفه (یا أیّها الّذین آمنوا أطیعوا اللَّه و أطیعوا الرسول)،[236] دارای دو امر است: امر در (أطیعوا اللَّه) ارشادی و در (أطیعوا الرسول) مولوی است. خداوند متعال با این امر مولوی ما را به اطاعت از