اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 271

فرق میان واجب تعبدی و توصّلی‌

بعضی گفته‌اند: واجب تعبّدی- و به تعبیر ما «واجب قربی»- عبارت از آن واجبی است که هدف و غرض آن برای ما معلوم نباشد، مثل حجّ که بعضی از مناسک آن برای ما قابل درک نیست. ولی واجبی که هدف و غرضش برای ما معلوم باشد، واجب توصّلی می‌باشد. مثلًا اگر لباس انسان به بول نجس شده باشد باید آن را برای نماز تطهیر کند. روشن است هدف از این کار، حصول طهارت است. به نظر ما، این حرف درست نیست، زیر هدف بسیاری از واجبات تقرّبی (یا تعبّدی) در قرآن و روایات مشخص شده است. قرآن در مورد نماز می‌فرماید: (إنّ الصّلاةَ تَنْهی عَنِ الفَحشاء وَ المُنْکر)[238] و یا روایت می‌گوید: «الصلاة معراج المؤمن»[239] و یا «الصلاة قربان کلّ تقی»[240] این عبارات، هدف از نماز را مشخص کرده‌اند. و در مورد روزه می‌فرماید: (کُتِبَ عَلیکم الصّیام کَما کُتب عَلی الّذینَ مِن قَبلِکم لعلّکم تتقون)[241] که حصول تقوا را به‌عنوان هدف روزه بیان کرده است. بنابراین، فرق بین واجب تعبّدی (یا تقرّبی) و واجب توصّلی، در رابطه با علم و جهل به غرض و هدف نیست بلکه مسئله همان‌طوری است که مرحوم آخوند و جمعی دیگر اشاره کرده‌اند. مرحوم آخوند و جمعی دیگر[242] می‌گویند: واجب تعبّدی، عبارت از واجبی است که می‌دانیم غرض از آن واجب، بدون قصد قربت حاصل نمی‌شود ولی غرض آن گاهی برای ما معلوم و گاهی مجهول است. ما اجمالًا می‌دانیم که وقوف در عرفات و مشعر باید همراه با قصد قربت باشد و غرض از