اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 272

وقوفین بدون قصد قربت حاصل نمی‌شود، هرچند نمی‌دانیم هدف از وقوف در عرفات و مشعر چیست؟ اگرچه در بعضی از روایات،[243] اشاراتی شده است ولی فهم و حتی دانستن آنها برای ما لازم نیست. اما واجب توصّلی، واجبی است که غرض از آن، حصول مأمور به در خارج است، خواه همراه با قصد قربت باشد یا نباشد. در نتیجه روی مبنای اینان، واجب تعبّدی واجبی است که اگر قصد قربت همراه آن نباشد، غرض از آن حاصل نمی‌شود و حتی اگر ذرّه‌ای خدشه پیدا کند و ریا کنار آن باشد فایده‌ای ندارد. ولی ملاک واجب توصّلی عبارت از تحقّق مأمور به در خارج است.

خواه قصد قربت باشد یا نباشد. اشکال: تعبیر به «واجب» در مورد توصلیات صحیح نیست، زیرا عملی که بر انسان واجب است و انسان می‌خواهد آن را انجام دهد، باید خصوصیات زیرا را دارا باشد: اوّلًا: عمل را خود انسان انجام دهد، یعنی مباشرت، در آن دخالت دارد. مگر در بعضی از موارد که- بر خلاف قاعده- دلیل بر جواز استنابه قائم شده است. و الّا در هرجایی که دلیلی بر جواز استنابه قائم نشده است، مسأله مباشرت مطرح است. ثانیاً: آن عمل، با اراده و التفات و توجه باشد. اگر کسی در حال خواب، بلند شد و نماز خواند، این نماز، فایده‌ای ندارد. ثالثاً: اگر آن عمل، واجب تعبدی (یا تقربی) است، باید همراه با قصد قربت نیز باشد. این سه مرحله، در واجبات تعبّدی (یا تقرّبی) معتبر است اما در واجبات توصّلی معتبر نیست. در واجب توصّلی، نه تنها قصد قربت معتبر نیست بلکه التفات و توجه هم معتبر نیست. اگر کسی در حال خواب، لباس خود را تطهیر کند و یا شخص دیگری بیاید این کار را انجام دهد- هرچند بدون اطلاع انسان- غرضِ تطهیر حاصل شده و اشکالی ندارد.