اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 303

ادلّه قائلین به استحاله بالغیر اخذ قصد قربت در متعلّق امر

کلام مرحوم آخوند

از کلام مرحوم آخوند استفاده می‌شود که ایشان معتقد است اخذ قصد قربت در متعلّق امر، استحاله بالغیر دارد. ایشان وقتی مسئله را مطرح می‌کند، مدّعای خود را در قیافه استحاله ذاتی مطرح می‌کند ولی از دلیلی که اقامه می‌کند، استحاله بالغیر استفاده می‌شود. مرحوم آخوند در مدّعای خود این‌گونه تعبیر می‌کند: «لاستحالة أخذ ما لا یکاد یتأتّی إلّا من قبل الأمر بشی‌ء فی متعلّق ذاک الأمر». این بیان، قدری ظهور در مسأله دور و تقدّم شی‌ء و تأخّر آن در آنِ واحد دارد و این مساوق با استحاله ذاتی است. ولی وقتی دلیل اقامه می‌کند می‌فرماید: اگر قصد الأمر در مکلّف به (/ متعلّق) اخذ شود و در ردیف سایر اجزاء و شرایط قرار گیرد، مکلّفْ قادر بر امتثال نخواهد بود. دلیل این مطلب- با توضیح ما- این است که تکلیف به غیر مقدور محال است ولی نوع استحاله آن، استحاله بالغیر است، یعنی چون مکلّف، قدرت بر امتثال ندارد، تکلیفْ محال می‌شود، مثل استحاله معلول بدون علت که استحاله بالغیر است. بنابراین در دلیل مرحوم آخوند استحاله بالغیر مطرح شده است. سپس مرحوم آخوند در مقام اثبات این مطلب برمی‌آید که چرا مکلّف، قدرت بر امتثال ندارد؟ ممکن است کسی بگوید: در مقام تعلّق امر و جعل حکم، تصور مأمور به کافی است و نیازی به تحقق خارجی آن نیست، بلکه اصولًا نباید وجود خارجی داشته باشد.

و همان‌طور که مولا در مقام جعل حکم، مأمور به را تصوّر می‌کند، و بعد از آن، امر را متوجّه این مأمور به می‌سازد، می‌تواند قصد الأمر را هم تصور کند. تصور قصد الأمر، نیازی به امر ندارد. آنچه نیاز به امر دارد، وجود خارجی قصد الأمر است. اما تصور