اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 323

قسم اوّل: افعالی است که مجرّد تحقق آنها در خارج، موضوعیت برای حکم دارد و به صرف تحقق آنها در خارج، حکمْ مترتب می‌شود و دیگر لازم نیست انسان عنوان آن فعل را قصد کند، بلکه حتی لازم نیست آن فعل، در حال توجه و التفات مکلّف تحقق پیدا کند و اگر در حال غفلت یا در حال خواب هم تحقق پیدا کند، برای ترتب حکم کفایت می‌کند، مثلًا موضوع در قاعده اتلاف- یعنی «من أتلف مال الغیر فهو له ضامن»- عبارت از «اتلاف مال غیر» است. اتلاف، یک عنوان قصدی نیست، اگر کوزه‌ای را به قصد گذاشتن بر زمین، زمین گذاشت ولی این کوزه شکست، عنوان «اتلاف» تحقق پیدا کرده است، با اینکه قصد اتلاف در کار نبوده است ولی موضوع برای ضمان تحقق پیدا کرده است. اگر کسی در حال خواب هم مال غیر را اتلاف کند، حکم ضمان برآن مترتب است. و نیز اگر صبی چنین کاری انجام دهد، حکم به ضمان ترتب پیدا می‌کند و ولیّ صبی باید از مال او جبران کند و اگر ولیّ ندارد، باید خودش بعد از بلوغ جبران کند. قسم دوم: عناوینی است که متقوّم به قصد است و تا وقتی که قصد آن عنوان حاصل نشود، خود آن عنوان تحقق پیدا نمی‌کند، عنوان تعظیم- در عناوین عرفیه- از این قبیل است. اگر شخص محترمی وارد مجلس شد و شما خواستید به احترام او قیام کنید، این قیام شما باید به قصد تعظیم باشد و اگر به قصد تعظیم نباشد، عنوان تعظیم برآن منطبق نمی‌شود. اگر شما هنگام ورود آن شخص محترم، قیام کردید تا قرآنی را در قفسه قرار دهید، اگرچه قیام حاصل شده ولی عنوان تعظیم حاصل نشده است زیرا قصد تعظیم در کار نبوده است. مرحوم حائری پس از بیان مقدّمه فوق می‌فرماید: باب عبادات از قبیل قسم دوم است و اصولًا حقیقت عبادت، همان تعظیم و خضوع و خشوع در برابر ذات مقدّس پروردگار است و غیر از این معنایی ندارد. در باب تعظیم، گاهی از اوقات مسائلی هست که ما خودمان- به‌عنوان عرف و عقلاء- عنوان تعظیم بودنش را- در مقابل خداوند- درک می‌کنیم. عقول ما، عنوان