اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 329

آن نیاز به هدایت شارع دارد و با عقول ما قابل درک نیست. ایشان فرمود: قصد تعظیم، در تحقق عبادت کفایت می‌کند و تعظیم از عناوین قصدی است و اگر صلاة به قصد تعظیم پرودگار باشد، عبادیت تحقق پیدا کرده است. بنابراین مرحوم حائری مبنای اوّل مرحوم آخوند را قبول ندارد و کلام ایشان نمی‌تواند به‌عنوان پاسخ کلام مرحوم آخوند باشد. اشکال: ممکن است کسی بگوید: «اشکالی که مرحوم بروجردی و حضرت امام خمینی رحمه الله نسبت به کلام مرحوم آخوند مطرح کردند نیز از همین سنخ است زیرا این دو بزرگوار نیز مبنای دوم مرحوم آخوند را نپذیرفتند و بر کلام مرحوم آخوند اشکال کردند.

مرحوم آخوند روی داعویت امر تکیه داشت ولی این دو بزرگوار داعویت امر را انکار کرده و عقیده داشتند: آنچه داعویت دارد، خوف از عقاب و طمع در ثواب و شکر منعم و وجدان المعبود أهلًا للعبادة است و امر، هیچ‌گونه داعویتی ندارد. پس چرا شما کلام مرحوم حائری را نپذیرفتید ولی بیان این دو بزرگوار را پذیرفتید؟». پاسخ: مرحوم آخوند، روی داعویت امر تکیه می‌کند و معانی دیگر را قبول ندارد و ما به‌طور کلّی داعویت را انکار می‌کنیم. به‌عبارت دیگر: اگرچه کلام مرحوم حائری، براساس مبنایی غیر از مبنای مرحوم آخوند است ولی این‌گونه نیست که یکی از این دو مبنا، مبنای دیگر را مستحیل بداند، مرحوم آخوند، ملاک در عبادیت را قصد تقرّب می‌داند ولی مرحوم حائری نمی‌گوید: «چنین چیزی ممکن نیست»، بلکه استظهار می‌کند که ملاک در عبادیت، همان عنوان تعظیم و خضوع و خشوعی است که در ذات عبادت وجود دارد. اما مرحوم بروجردی و مرحوم امام خمینی مدّعی هستند که داعویت امر، چیز غیر معقولی است، زیرا اگر امر بخواهد داعویت داشته باشد، تخلّف مأمور به از امر امکان ندارد، داعویت امر مثل علت برای تحقق مأمور به خواهد بود و همان‌طور که تخلّف معلول از علت امکان ندارد، تخلّف مأمور به از امر هم نباید امکان داشته باشد.

لذا نمی‌توان گفت: «نزاع این دو بزرگوار با مرحوم آخوند، مجرّد اختلاف مبناست» بلکه به این برمی‌گردد که مرحوم آخوند مطلبی را ذکر کرده ولی گویا به عمق و باطن آن