اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 37

آیا علوّ و استعلاء در معنای امر دخالت دارند؟

بدون اشکال، متبادر از لفظ امر این است که علوّ در معنای امر دخالت دارد. شاهد این مسئله، وجدان است. اگر پدر چیزی را از فرزند خود خواست می‌گویند: «أمَرَ الوالِد وَلده بکَذا»، در ارتباط با مولا و عبد نیز گفته می‌شود: «أمَرَ المولی عَبدَه بکَذا». این مسئله چیزی است که مطابق با ذوق عرفی نیز می‌باشد. ولی اگر عبد چیزی را از مولا بخواهد- در جایی که مستعلی نباشد- گفته نمی‌شود: «أمَرَ العَبد مولاه بِکذا» و نیز اگر فرزند چیزی از پدر بخواهد- بدون اینکه مستعلی باشد- عرف نمی‌گوید: «أمَرَ الولدُ والدَه بِکذا» و اگر مقلِّدی چیزی از مرجع تقلید بخواهد نمی‌گوید: «أمَرَ المقلِّد مَرجعَه بِکذا». بنابراین، مسأله علوّ در معنای امر دخالت دارد. البته مرحوم بروجردی در این زمینه بیانی دارد که به‌زودی مطرح خواهیم کرد. مرحوم آخوند نیز این معنا را پذیرفته و می‌فرماید: «الظاهر اعتبار العلوّ فی معنی الأمر ... کما أنّ الظاهر عدم اعتبار الاستعلاء». یعنی ظاهر این است که علوّ در معنای امر دخالت دارد ولی استعلاء دخالت ندارد. سپس می‌فرماید: عالی به هر کیفیتی طلب خود را بیان کند، امر صدق می‌کند و لو کان مستخفضاً بجناحه. پدر، گاهی می‌گوید: فرزندم برو این کار را انجام بده. این امر است ولی گاهی می‌گوید: خواهش می‌کنم این کار را انجام بده، تقاضا می‌کنم این کار را انجام بده. به‌نظر مرحوم آخوند، این هم امر است.[31] ولی ظاهراً نزد عقلاء به این مورد امر صدق نمی‌کند.

نظریه مرحوم بروجردی‌

ایشان ابتدا به‌عنوان مقدّمه می‌فرماید: