اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 376

لذا حضرت امام خمینی رحمه الله می‌فرماید: ما نمی‌توانیم علل تشریعیه را با علل تکوینیّه مقایسه کنیم. مطلب دیگری که دلیل بر بطلان مقایسه بین علل تشریعی و علل تکوینی است، مسأله واجب تعلیقی می‌باشد. توضیح اینکه: در علل تکوینیه، معلول از علّت منفکّ و جدا نمی‌شود. وقتی علّت، با وصف تامّه بودن تحقق پیدا کند، معلول نیز به دنبال آن تحقق پیدا خواهد کرد. بله، گاهی خودِ زمان و مرور زمان، در تمامیّت علّت نقش دارد که این از بحث ما خارج است. ولی در علل تشریعیه، انفکاک معلول از علّت، امکان دارد. شما خواه وجوب را به معنای بعث اعتباری و یا به معنای اراده نفسانیه تشریعیه مولا بدانید، در واجب تعلیقی، انفکاک بین اراده و مراد، قابل تحقق است. مثلًا وقتی استطاعت حاصل شود، وجوب حجّ تحقق پیدا کرده و تکلیف به حجّ، فعلیّت پیدا می‌کند ولی واجب، در ایّام مخصوصی تحقق پیدا می‌کند و چه‌بسا بین وجوب و واجب، ماهها فاصله باشد و شما وجوب را به هر معنایی بگیرید، بین وجوب و واجب، این مقدار فاصله وجود دارد. و حق هم این است که واجب تعلیقی، یک امر صحیحی است و بزرگان در مسأله حجّ نسبت به موسم، وجوب حجّ را به نحو تعلیقی دانسته‌اند. البته وجوب حجّ نسبت به استطاعت، وجوب مشروط است ولی نسبت به موسم، وجوب تعلیقی است. در نتیجه، مبنایی که مرحوم حائری در اینجا مطرح کرده غیر صحیح است و آثاری که بر این مبنا مترتب کرده است، نمی‌تواند مورد قبول واقع شود، پس ما باید دوباره به کلام مرحوم آخوند برگردیم، زیرا مرحوم حائری- در حقیقت- می‌خواست کلام مرحوم آخوند را جواب دهد. مرحوم آخوند، در مسأله شک در تعبّدیت و توصلیّت، روی مبنایی که داشت، تمسک به اطلاق لفظی را غیر ممکن می‌دانست و محقق حائری رحمه الله می‌خواست یک اصل لفظی به نام اصالة التعبدیة در اینجا مطرح کند که ما از ایشان نپذیرفتیم.