اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 435

تسالم دارند بر اینکه مادّه در مصدر و مشتقات، متغایر نیستند و همه مشتقّات و همه هیئاتی که در یک مادّه مشترکند، از نظر معنای مادّه، اختلافی ندارند. مادّه فعل ماضی، مغایر با مادّه فعل مضارع نیست. مادّه مصدر هم مغایر با مادّه سایر مشتقات نیست، اگرچه هیئت آنها فرق می‌کند. ثانیاً: آیا عروض هیئت بر مادّه، به چه منظور است؟ سه احتمال وجود دارد: احتمال اوّل: عروض هیئت، معنایی را زاید بر معنای مادّه افاده کند، مثلًا «ضَرْب» علاوه بر اینکه بر «کتک» دلالت می‌کند، در مورد فعل ماضی اضافه‌ای را هم دارد و آن تحقق ضَرْب از رجل غایب در زمان ماضی است. این اضافه، مفاد هیئت فعل ماضی است و همین‌طور در سایر افعال و اسم فاعل و مفعول و سایر مشتقات ملاحظه می‌کنیم که هیئت، منافات با مادّه ندارد بلکه همان معنای مادّه را با یک اضافه‌ای بیان می‌کند. احتمال دوم: عروض هیئت، هیچ تغییری در معنای مادّه به وجود نمی‌آورد، یعنی نه موجب کم شدن از معنای مادّه و نه موجب اضافه شدن بر معنای مادّه می‌شود، روی مبنایی که امام خمینی رحمه الله در ارتباط با مفاد هیئت مصدر مطرح کردند که به نظر ایشان هیئت مصدر، یک معنایی را زاید بر معنای مادّه به وجود نمی‌آورد بلکه صرفاً به منظور تمکّن از تنطق به مادّه است. احتمال سوم: این است که هیئت مصدر بخواهد چیزی از معنای مادّه کم کند. و این احتمال، برفرض هم، معقول باشد، ولی امری است مخالف با واقعیت، زیرا ما جایی نداریم که هیئت چنین کاری انجام داده باشد. وقتی این دو مطلب روشن شد می‌گوییم: سکّاکی می‌گوید: «اهل ادب اتفاق کرده‌اند که مصدر مجرد از لام و تنوین، دلالت بر نفس ماهیت می‌کند». حال شما (مرحوم آخوند) می‌گویید: «مصدر دارای هیئت و مادّه است» ما هم این را قبول داریم ولی اگر مسأله مرّه و تکرار در مادّه دخالت داشت،