اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 464

1- نظریّه مرحوم بروجردی‌

مرحوم بروجردی در ارتباط با افراد عَرْضیّه قائل به تعدّد امتثال است[372] و معتقد است: اگر کسی ده عبد را در یک آنْ و با صیغه واحد آزاد کند، به حسب تعدّد افراد، امتثال هم متعدّد می‌شود. ایشان می‌فرماید: هر وجود از طبیعت و هر فرد آن، تمام طبیعت است نه بعض آن. زید، یک انسان کامل و بکر هم یک انسان کامل است و زید و بکر دو انسانند نه یک انسان. بنابراین اگر وجودات تعدّد پیدا کرد، طبیعتْ تعدّد پیدا کرده است. در این صورت چرا ما بگوییم: «امتثالْ واحد است و فرقی بین یک فرد و ده فرد نیست»؟ در جایی که مولا ده عبد خود را آزاد کرده- هرچند در عرض واحد بوده- نمی‌توانیم بگوییم: «یک عتق، تحقّق پیدا کرده است» بلکه ده عتق، در ارتباط با ده عبد تحقّق پیدا کرده است. شاهدش این است که اگر عتقْ واجب نبود بلکه مستحب بود- چون عتق یکی از مستحبات شرعی است- چنانچه کسی به صیغه واحد، ده عبد را آزاد کند، ثواب ده عتق را به او می‌دهند. در عتق واجب هم همین‌طور است. درست است که مولا بیش از یک عتق نخواسته است ولی با توجه به اینکه این شخص، در مقام امتثال، ده عبد را آزاد کرده و تقدّم و تأخّری هم در کار نبوده، لذا ما باید این را ده امتثال به حساب آوریم و آثار ده امتثال برآن مترتب کنیم. سپس ایشان این مسئله را به مسأله واجب کفائی تشبیه کرده می‌فرماید: در واجب کفائی، درست است که اگر یک نفر اقدام کند و مأمور به را انجام دهد، برای تحقّق غرض مولا کفایت می‌کند. ولی اگر ده نفر، در عرض هم و بدون هیچ تقدّم و تأخّری، واجب کفائی را انجام دادند، مثلًا اگر یک نفر بر جماعتی سلام کند و ما گفتیم جواب سلام این شخص به صورت واجب کفائی است و اگر یک نفر از این جمعیّت جواب سلام او را بدهد، ردّ سلام- که واجب است- تحقّق پیدا کرده است. حال اگر تمام