اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 466

نتیجه‌ای که شما (مرحوم بروجردی) از این حرف می‌گیرید، مورد قبول ما نیست، یعنی آن نتیجه بر این دلیل شما مترتب نمی‌شود. شما می‌گویید: «اگر ده عبد را به صیغه واحد آزاد کند، ده طبیعت کامل تحقّق پیدا کرده است»، ما این را قبول داریم ولی چه دلیلی دارید که اگر ده طبیعت کامل تحقّق پیدا کرد، ده امتثال هم تحقّق پیدا کرده باشد؟ ما باید ملاحظه کنیم که آیا ملاک و معیار در وحدت و تعدّد امتثال چیست؟ شما می‌گویید: «چون ده وجود برای طبیعت تحقّق پیدا کرده، پس امتثال هم متعدّد است»، این معیار را از کجا آورده‌اید؟ معیار در باب وحدت و تعدّد امتثال، عبارت از وحدت و تعدّد تکلیف است. اگر تکلیف، واحد باشد، امتثال هم واحد و اگر تکلیف متعدّد باشد امتثال هم متعدّد خواهد بود. نماز و روزه دو تکلیف است و دو امتثال دارد. امّا تعدّد تکلیف دارای چند نوع است. (أقیموا الصلاة) و (آتوا الزکاة) کنار هم می‌باشند ولی متعلّق آنها با یکدیگر فرق دارد. این‌ها دو تکلیفند و دو امتثال و دو مخالفت در ارتباط با آنها مطرح است و دو حکم دارند یعنی آثار آنها متعدّد است. ولی گاهی عبارت، یکی است امّا بر تکالیف متعدّدی دلالت می‌کند، مثل اینکه مولا بگوید:

«أکرم کلّ عالم» و ما این عام را به صورت عام استغراقی- در مقابل عام مجموعی و بدلی- قرار دهیم تا اکرام هریک از علماء، ملاک مستقل و حکم مستقلی داشته باشد، و این غیر از مطلبی است که گفته‌ایم: «خطابات، انحلال پیدا نمی‌کند»، این به معنای انحلال نیست، بلکه خود عموم استغراقی این اقتضاء را دارد که اکرام هریک از افراد