اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 471

ما باید ابتدا ببینیم هدف از این کار چیست؟ کسی که یک فرد را ایجاد کرده و به دنبال آن فرد دوم را ایجاد می‌کند، از این کار، چه هدفی دارد؟ یک وقت هدفش این است که فرد دوم را جایگزین فرد اوّل کند، مثل اینکه می‌خواهد فرد اوّل را از دایره امتثال خارج کند- و حتی مثلًا لیوان اوّل را از جلو مولا بردارد- و فرد دوم را جایگزین آن بنماید به‌گونه‌ای که امتثالْ به فرد دوم تحقق پیدا کند. از این تعبیر می‌کنند به تبدیل امتثال به امتثال دیگر. اما یک‌وقت می‌خواهد فرد دوم را کنار فرد اوّل قرار داده و مجموع دو فرد را امتثال واحد قرار دهد- مثلًا لیوان دوم را کنار لیوان اوّل قرار دهد- طبق همان مبنایی که ما گفتیم که اگر ده فرد هم باشد، یک امتثال تحقّق پیدا می‌کند و گفتیم که از عبارت مرحوم آخوند هم- در افراد عَرْضیه- همان وحدت امتثال استفاده می‌شود اگرچه در کلام ایشان تصریحی به این مطلب نشده است ولی درعین‌حال ظهور در یک چنین معنایی دارد.

کلام مرحوم آخوند

مرحوم آخوند در اینجا مطلبی دارد که درحقیقت، تفصیلی در مسأله افراد طولیه است. ایشان می‌فرماید: فردی را که مکلّف اوّلًا ایجاد می‌کند به دو صورت است: 1- با ایجاد آن فرد، غرض نهایی مولا حاصل می‌شود. 2- با ایجاد آن فرد، غرض نهایی مولا حاصل نمی‌شود. توضیح: به‌نظر مرحوم آخوند، مولا می‌تواند دو غرض داشته باشد، یکی غرض از امر و دیگری غرض نهایی. غرض از امر این است که مولا، عبد خود را امر می‌کند به اینکه آبی در اختیار او قرار دهد، عبد هم ظرف آبی در اختیار مولا قرار می‌دهد. در این صورت، غرض از امر حاصل شده است.