اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 472

ولی غرض نهایی مولا مثلًا وضو گرفتن با این آب یا نوشیدن آن است و در جایی که عبد ظرف آب را در اختیار مولا قرار داد تا وقتی که مولا از آن استفاده نکرده است، هدف نهایی او حاصل نشده است. اما گاهی به مجرّد ایجاد همان فرد اوّل، غرض نهایی مولا حاصل می‌شود، مثل اینکه غرض مولا این بوده که بنده مسلمانی آزاد شود، در این صورت به مجرّد اینکه مکلّف بگوید: «أعتقت عبدی زیداً» غرض نهایی مولا حاصل شده است. مرحوم آخوند بین این دو، تفصیل قائل است. البته ایشان مثال «أعتقت» را مطرح نمی‌کند ولی این مثال روشن آن بود که ما ذکر کردیم. مرحوم آخوند می‌فرماید: در مثل «أعتقت»، ایجاد فرد دوم نمی‌تواند عنوان امتثال پیدا کند، زیرا با ایجاد فرد اوّل، تمام غرض و هدف مولا حاصل شده و امر ساقط می‌شود و دیگر چیزی نیست که زمینه‌ای برای امتثال نسبت به فرد دوم و فرد متأخّر داشته باشد. در اینجا هرچند ما فرض کنیم که عتق عبد دوم دارای فضیلت هم باشد- مثل اینکه عبد مسلمان و باتقوا و پیرمرد باشد- ولی درعین‌حال، نمی‌تواند در ارتباط با امتثال، نقشی داشته باشد. لذا در اینجا نه می‌توان مسأله جایگزینی امتثال دوم نسبت به امتثال اوّل را مطرح کرد و نه مسأله این که مجموع را به‌عنوان امتثال واحد قرار دهد. اما در جایی که با انجام مأمور به، غرض نهایی مولا حاصل نمی‌شود، ایشان می‌فرماید: «مانعی ندارد که مکلّف، امتثال اوّل را به امتثال دیگری تبدیل کند و مثلًا ظرف آب اوّل را برداشته و ظرف آب بهتری به‌جای آن قرار دهد و با اینکه فرد دوم از نظر زمانْ تأخّر دارد ولی درعین‌حال به آن عنوان امتثال داده می‌شود و حتّی این عنوان از فرد اوّل گرفته می‌شود و فرد اوّل را از دایره امتثال خارج می‌کند».[379]