اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 57

اشتراکی در جهت ذاتی و آنچه مربوط به ماهیت و جنس و فصل است، بین آنها وجود نداشته باشد، تمایز آنها تمایز ذاتی خواهد بود و این بالاترین تمایزی است که بین دو شی‌ء می‌تواند تحقق داشته باشد، مثل تمایزی که بین جوهر و عرض تحقق دارد.

جوهر، به تمام ذات، مباین با عرض است و عرض، به تمام ذات، متمایز از جوهر است و هیچ‌گونه وجه اشتراکی بین این‌ها تحقق ندارد و عنوانی چون «شی‌ء» که بر هر دو صدق می‌کند، نه جزء ذات جوهر است و نه جزء ذات عرض، نه عنوان جنس دارد و نه عنوان فصل، بلکه شیئیت- همان‌طور که در باب مشتق گفتیم- عرض عام است و اگر جسم و بیاض، در شیئیت، مشترک باشند معنایش این نیست که در ذات هم اشتراک دارند. اشتراک در ذات، باید در ارتباط با جنس و فصل باشد و جسم و بیاض نه دارای جنس واحدی هستند و نه دارای فصل واحدی می‌باشند. همچنین، اشتراک در عناوین دیگری چون امکان و ممکن الوجود بودن، به معنای اشتراک در ذات نیست. امکان، جزء ماهیت ممکن الوجود نیست- همان‌طور که وجود هم داخل در ماهیت ممکن نیست- نه عنوان جنس آن را دارد و نه عنوان فصل آن را، بلکه امکان، وصف برای وجود است. نوع دوم (تمایز به بعض ذات): مثلًا انواع یک جنس، در یک قسمت از ذات مشترکند ولی در جزء دیگر ذات، اختلاف دارند. بقر و انسان، در جنس حیوانیت مشترکند ولی در فصل ممیّزشان، اختلاف دارند.

انسان دارای یک فصل خاص و بقر دارای فصل خاص دیگری است. بنابراین، معنای تمایز انسان و بقر، تمایز به بعض ذات- یعنی به فصل- است ولی نسبت به جنس، هیچ‌گونه تمایزی بین این دو وجود ندارد. نوع سوم (تمایز به خصوصیات فردیه و عوارض مشخّصه): یعنی آن چیزهایی که در ارتباط با خصوصیات فردیه و در ارتباط با شخصیت و مصداق بودن مطرح است.

این تمایز، بین افراد یک نوع وجود دارد. مثلًا معنای تمایز زید و عَمرو، اختلاف در جنس یا اختلاف در فصل نیست. زید و عَمرو، هم در جنسْ مشترکند و هم در فصل، ولی در جهات مشخّصه و خصوصیات فردیّه اختلاف دارند. مثلًا پدر، مادر، قیافه، سن، زمان و مکانِ یکی از آن دو با دیگری فرق دارد. مجموعه‌ای که خصوصیات فردیّه زید