اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 61

راه اوّل‌

راه اوّل، همان تعبیر معروف است که بگوییم: «الوجوب عبارة عن طلب الفعل مع المنع من الترک و الاستحباب عبارة عن طلب الفعل مع الإذن فی الترک»، یعنی هر دو در ارتباط با «طلب الفعل» مشترکند ولی فصل ممیّز وجوب، عبارت از «المنع من الترک» و فصل ممیّز استحباب، عبارت از «الإذن فی الترک» است. این تعبیر از اولین چیزهایی است که با خواندن معالم در ذهن انسان جا می‌گیرد. اشکال مرحوم بروجردی بر راه اوّل: ایشان اشکال ظریفی در این زمینه مطرح کرده است. می‌فرماید: آیا منع از ترک، که فصل ممیّز وجوب است، به چه معنایی است؟ خود کلمه «منع» به‌معنای «طلب الترک» است و وقتی «ترک» را هم پشت سر آن می‌آورید معنایش «طلب ترک الترک» می‌شود و روشن است که «ترک الترک»، عبارت از فعل است پس «طلب ترک الترک» به‌معنای «طلب الفعل» است. درحالی‌که شما «طلب الفعل» را به‌عنوان جنس مطرح می‌کردید و می‌گفتید: «الوجوب هو طلب الفعل مع المنع من الترک» در نتیجه، وجوب به‌معنای «طلب الفعل مع طلب الفعل» می‌شود.[56] اشکال دیگر بر راه اوّل: اگر مسأله «منع من الترک» بخواهد- به‌عنوان فصل ممیّز- در وجوب مطرح شود، لازمه‌اش این است که کسی که به وجوب التفات پیدا می‌کند باید به ترک هم توجه داشته باشد، زیرا اگر به ترک، توجه نکند، چطور منع از ترک تحقق پیدا می‌کند؟ درحالی‌که نه مولای آمر و نه عبد مأمور، معمولًا توجّه به ترک ندارند. اگر مولا به عبدش بگوید: «ادخل السوق و اشتر اللّحم»، آیا معنایش این است که توجهی هم به عدم