اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 90

ارتباطات، مستلزم رفت و آمدها و نقل و انتقال نظریات مختلف بود. علت دیگرِ پیدایش افکار مختلف در بین مسلمانان، وجود یهود بود. یهودیان از اسلام ضربه سختی خورده بودند و هیچ‌گاه حاضر نشدند دین اسلام را بپذیرند لذا بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله برای ضربه زدن به اسلام دست به کار شدند البته ما ردّ پای واضحی برای آنان نمی‌بینیم ولی باورکردنی نیست که یهود با وجود یک چنین وضعیت و روحیه‌ای، بعد از پیامبر، خود را کنار کشیده باشد. مخصوصاً که بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله زمینه‌های انحراف و جاه‌طلبی و مقام خواهی در بین مسلمانان وجود داشت. لذا ما وقتی جریانات تاریخی را ملاحظه می‌کنیم برایمان اطمینان پیدا می‌شود که یهود در این جریانات نقش داشته است. حتی اگر کسی ادّعا کند که یهود در تغییر مسیر خلافت نیز نقش داشته است، نمی‌توان آن را انکار کرد. ما وقتی تاریخ پیدایش فرقه‌هایی چون وهابیّت و بهائیت را ملاحظه می‌کنیم دست‌های مرموز استعمارگران را به وضوح مشاهده می‌کنیم و این دست‌ها در صدر اسلام به نحو شدیدتری وجود داشته‌اند. پس از بیان مقدّمه فوق، به تاریخ پیدایش اشاعره و معتزله می‌پردازیم: در صدر اسلام، شخصی بود به نام «حسن بصری» که ماهیت روشنی ندارد، ظاهراً «حسن بصری» یکی از اسراء بوده که در بین مسلمانان آمده و به حسب ظاهر هم اسلام آورده است ولی آیا در باطن چه هدفی را دنبال می‌کرده است؟ خیلی معلوم نیست. همین اندازه مشخص است که در اسلام دو فرقه اشاعره و معتزله را به‌وجود آورد و این همه‌وقت مسلمانان- از صدر اسلام تا به حال و پس از این- را گرفت. «حسن بصری» برای بحث در زمینه مسائل اعتقادی، کلاس درسی تشکیل داد و چون شخص فاضلی بود، شاگردانی را دور خودش جمع کرد. یکی از شاگردان او شخصی به نام «واصل بن عطا» است. «واصل بن عطا» روزی در جلسه درس با استاد خود به بحث و گفتگو پرداخت تا جایی که میان آنها درگیری پیش آمد، لذا جلسه درس