اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 91

استاد را ترک کرده و دیگر به آن جلسه حاضر نشد بلکه خود جلسه مستقلّی تشکیل داد و شاگردانی را دور خودش جمع کرد. اکثر مسائلی که در این دو جلسه مطرح می‌شد متناقض بود. این کلاس‌ها همین‌طور ادامه پیدا کرد. یکی از کسانی که به پیروی از «حسن بصری» برخاست، «ابو الحسن اشعری» بود که از شخصیت‌های علمی آن زمان به‌حساب می‌آمد. و ظاهراً از احفاد «ابو موسی اشعری» می‌باشد. «ابوالحسن اشعری» در اشاعه نظریات «حسن بصری» نقش بسزایی داشت. به جهت اهمیت زیادی که «ابوالحسن اشعری» داشت و به جهت پیروی او از «حسن بصری»، هم شاگردان «حسن بصری» روز به روز بیشتر می‌شدند و هم اسم این گروه، «اشاعره» نامیده شد. و چون «واصل بن عطا» از جلسه درس استاد خود «حسن بصری» کناره‌گیری کرده و اعتزال جست، او و شاگردانش را «معتزله» نامیدند.

اولین مسأله مورد بحث اشاعره و معتزله‌

اوّلین و مهم‌ترین مسأله‌ای که بین اشاعره و معتزله مورد بحث قرار گرفت این بود که آیا قرآن قدیم است یا حادث؟ منشأ طرح این مسئله این بود که قرآن مجید، از همان صدر اوّل، داری عنوان «کلام اللَّه» بود در خود قرآن هم در آیه شریفه (وَ کلَّمَ اللَّهُ مُوسی تَکلیماً)[80] مسأله تکلیم و تکلّم را به خداوند نسبت داده است. با اینکه در قرآن- به حسب ظاهر- عنوان «متکلّم» به خداوند اطلاق نشده است، امّا آیه شریفه (وَ کلَّمَ اللَّهُ مُوسی تَکلیماً) به ضمیمه اینکه مجموعه قرآن، به‌عنوان کلام اللَّه است، زمینه این مطلب را به‌وجود آورد که اطلاق «متکلّم» بر خداوند صحیح است و لازم نیست عنوانی در خود قرآن مطرح شده باشد، بلکه همین اندازه که مصحّحی برای آن داشته باشیم کفایت می‌کند، لذا بین اشاعره و معتزله از این جهت اختلافی نیست.