اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 94

اختلاف بین اشاعره و معتزله: اشاعره و معتزله، هر دو قبول دارند که اطلاق متکلّم بر خداوند صحیح است و تکلّم یکی از اوصاف خداوند است. ولی در این نزاع دارند که آیا عنوان متکلّم، جزء صفات ذات خداوند متعال است تا اتصاف به قدمت داشته باشد یا اینکه جزء صفات فعل خداوند است و اتصاف به قدمت ندارد؟

[اقوال چهارگانه در ارتباط با صفت تکلم]

نظریه معتزله در ارتباط با صفت تکلّم‌

معتزله می‌گویند: عنوان متکلّم، همان‌طور که بر انسان اطلاق می‌شود، بر خداوند هم به همان صورت، اطلاق می‌شود. واقعیت تکلم در مورد انسان این است که انسان وقتی صحبت می‌کند، از تکیه اصوات بر مخارج فم استفاده کرده و تدریجاً ایجاد صوت می‌کند و هر صوتی را بر یک مخرج و مقطع از فم متکی می‌کند. مخاطب هم در مقام استماع، به همین نحو، اصوات را استماع می‌کند. معتزله و مشهور امامیه می‌گویند:

اطلاق متکلّم در مورد خداوند نیز به‌همین‌صورت است ولی بین تکلّم انسان و تکلّم خداوند، یک فرق وجود دارد و آن این است که انسان چون جسم است و دارای دهان و زبان و مخارج فم است، سخن را در دهان خودش ایجاد می‌کند امّا خداوند چون جسم نیست و زبان و دهان در مورد او معنا ندارد، همین اصوات را به نحو تدریج در موجود دیگری ایجاد می‌کند، که درحقیقت، آن موجود دیگر، به منزله دهان و زبان به‌حساب می‌آید، مثل تکلّمی که خداوند با موسی علیه السلام کرد و اصوات را در شجره ایجاد کرد و در آیه شریفه (وَ کلَّمَ اللَّهُ مُوسی تَکلیماً)[84] تکلّم را به خودش نسبت داد. در مورد رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نیز وارد شده است که وقتی حضرت از غار حرا به طرف منزل سرازیر شد، سنگریزه‌ها به رسالت آن حضرت گواهی دادند و شاید اولین موجودی که به