اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 95

رسالت آن حضرت شهادت داد، همین سنگریزه‌ها بودند. سخن گفتن سنگریزه‌ها به این صورت بود که خداوند در آنها به نحو تدریج و تدرّج، ایجاد صوت کرد، به همان کیفیتی که انسان سخن می‌گوید. در نتیجه، اینان می‌گویند: اطلاق متکلّم بر خداوند، به‌عنوان صفت فعل است و همان‌طور که سایر صفات فعل- مثل خالق و رازق- اتصاف به حدوث دارند، صفت «متکلّم» نیز به‌همین‌صورت است.[85]

نظریه اشاعره در ارتباط با صفت تکلّم‌

اشاعره می‌گویند: تکلّم، جزء صفات ذات است و مثل قدرت و علم، اتصاف به قدمت دارد. این بحث در بین اشاعره آن‌قدر دچار انحراف شده که نه تنها قرآن را- به‌عنوان کلام اللَّه- قدیم می‌دانند بلکه آن‌طوری که بعضی از حنابله[86] معتقدند، حتی کاغذ و جلد و غلاف قرآن هم قدیم است. حال مقصود کدام جلد و غلاف بوده؟

آن را معین نکرده‌اند. اشاعره می‌گویند: صفتی به‌عنوان «کلام نفسی» در ذات خداوند تحقق دارد و این «کلام نفسی» اتصاف به قدمت دارد. و چون «کلام نفسی» قائم به ذات خداوند است پس قرآن- که کلام خداوند است- نیز قدیم است. اشاعره، به این هم اکتفا، نکردند، بلکه گفتند: همان‌طوری که علم و قدرت خداوند، از صفات ذاتی و قدیم است، درعین‌حال، منافاتی ندارد که عالم و قادر بر انسان‌ها هم به نحو حقیقت اطلاق شود، البته نه به آن توسعه و نه به‌عنوان عینیت که در مورد خداوند مطرح است. دایره قدرت انسان محدود است و نمی‌توان گفت: «إنّ الإنسانَ عَلی کُلّ شی‌ء قَدیر» و قدرت در انسان، اتصاف به قدمت ندارد بلکه همان‌طوری که خود انسان، حادث است، قدرت او هم حادث است. اشاعره می‌گویند: