اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 98

و شجره یا چیز دیگری در بین نبوده است. در نتیجه، این‌گونه نیست که تکلّم خداوند با بشر، حتماً نیاز به واسطه‌ای داشته باشد.

نظریه امام خمینی رحمه الله در ارتباط با صفت تکلّم‌

امام خمینی رحمه الله پس از ذکر اقوال سه‌گانه، هر سه را ردّ کرده و می‌فرماید: کلام خداوند، به‌معنای وحی خداوند است. ما که قرآن مجید را به‌عنوان «کلام اللَّه» مطرح می‌کنیم و همین امر سبب شد که عنوان «متکلّم» بر خداوند اطلاق شود، آیا همه قرآن به‌وسیله ایجاد صوت در شی‌ء دیگر تحقق پیدا کرده است؟ شکی نیست که مسئله این‌گونه نبوده است. آیا همه قرآن، بدون واسطه نازل شده است؟ خیر، به این صورت هم نبوده است. مسأله کلام نفسی هم که باطل است و ما ادلّه بطلان آن را ذکر خواهیم کرد. پس کیفیت نزول قرآن به چه صورتی بوده است؟ امام خمینی رحمه الله می‌فرماید: کلام خداوند به‌معنای وحی خداوند است و ما حقیقت وحی را به آسانی نمی‌توانیم درک کنیم. درک حقیقت وحی، متوقف بر مرتبه بالایی از علم و عمل و تحمل ریاضت است. آیات متعددی در ارتباط با وحی وارد شده است، در یکجا می‌فرماید: (نَزلَ بِه الرّوح الأَمین عَلی قَلبک ...)[90]، یعنی روح الأمین، قرآن را بر قلب تو نازل کرد، که شاید مسأله کلام هم- به این صورت که ما تصور می‌کنیم- وجود نداشته است و یا اگر هم وجود داشته، دخالتی در ماهیت وحی نداشته است. در جای دیگر می‌فرماید: (إنَّه لَقرآن کَریم، فی کتابٍ مَکنون)،[91] در اینجا «کتاب مکنون» ظرف برای قرآن کریم واقع شده است و ظرف و مظروف، دو چیز هستند. حال آیا مقصود آیه چیست؟ به این زودی نمی‌توان به معنای آیه پی برد.