اصول فقه شیعه جلد 3 صفحه 99

در جای دیگر می‌فرماید: (إنّ هو إلّا وحیٌ یوحی ... ثُمّ دنی فتدلّی فَکانَ قابَ قوسین أو أدنی)،[92] که این آیات شاید مفصّل‌ترین آیاتی باشد که در ارتباط با حقیقت وحی وارد شده ولی فهم آن، در نهایت دشواری است. در آیه (إن هو إلّا وحیٌ یوحی) مرجع ضمیر «هو»، ظاهراً رسول اکرم صلی الله علیه و آله است. آیا در این آیه، مبالغه‌ای به‌کاررفته‌است؟ بعید است که در تعبیرات قرآنی که در ارتباط با اساس نبوت است، تعبیراتی مجازی چون «زید عدل» داشته باشیم.[93]

نقد و بررسی اقوال چهارگانه در ارتباط با صفت تکلّم‌

اشاره

آنچه به‌نظر می‌رسد همین نظریه امام خمینی رحمه الله است، زیرا ما از عنوان «کلام اللَّه» به صفت «متکلّم» رسیدیم. بنابراین نمی‌توانیم «متکلّم» را به‌گونه‌ای معنا کنیم که با خود «کلام اللَّه» قابل جمع نباشد. برای نقد و بررسی کلام اشاعره و معتزله، ما باید ابتدا محل نزاع بین این دو گروه را مشخص کنیم، زیرا وقتی در کلام مرحوم آخوند دقت کنیم می‌بینیم مثل اینکه ایشان محلّ نزاع را به‌گونه دیگری مطرح کرده و به نتایجی رسیده است که با دقّت درمی‌یابیم مسئله به این صورت نیست.

کلام مرحوم آخوند

ایشان در ارتباط با طلب و اراده می‌فرماید: حق این است که طلب و اراده دو لفظی هستند که بر معنای واحدی وضع شده‌اند. این وحدت معنا، در همه مراتب، تحقق دارد یعنی هم در عالَم مفهوم، معنایشان واحد است و هم در وجود حقیقی و هم در وجود انشائی.