ایضاح الکفایه: درسهای متن کفایه الاصول حضرت آیه الله فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 320

معنای اصطلاحی اجتهاد:

مصنف قدّس سرّه به نقل دو تعریف برای اجتهاد پرداخته اند:

1- «استفراغ الوسع فی تحصیل الظن بالحکم الشرعی»(1). یعنی: مجتهد در راه تحصیل ظن به حکم شرعی طاقتش را بذل می کند.

تعبیر مذکور، مناسب نیست زیرا اصل اولی، حرمت عمل به ظن است لذا مصنف قدّس سرّه بعدا آن تعریف را اصلاح می نمایند و به جای تحصیل «ظن» تحصیل «حجت» قرار می دهند یعنی: مجتهد طاقتش را بذل می کند تا تحصیل «حجت» بر حکم شرعی نماید.

2- «الاجتهاد ملکه یقتدر بها علی استنباط الحکم الشرعی الفرعی من الاصل فعلا او قوه قریبه»(2).

«علم» از مقوله کیف است، کیف نفسانی اگر به مرحله رسوخ برسد نامش «ملکه» است(3) مثلا فردی که پنجاه سال مشغول تحصیل علم، اجتهاد و استنباط بوده، دارای چنان ملکه ای هست- که به زودی و به سرعت هم زائل نمی شود- پس مجتهد، دارای ملکه و کیف نفسانی هست که می تواند احکام شرعیه فرعیه را از مآخذ و منابع(4) آن استنباط نماید- منتها «فعلا» او «قوه قریبه».

کلمه «فعلا» و «قوه» قید استنباط است یعنی: گاهی استنباط، بالفعل است مانند مجتهد و مرجعی که پنجاه سال استنباط نموده و فرضا رساله عملیه نوشته و گاهی «قوه قریبه»(5)

1- تعریف مذکور از حاجبی و مرحوم علامه« قدس سره» نقل شده.

2- تعریف مذکور مربوط به شیخ بهائی« ره» در کتاب« زبده» می باشد.

3- اگر به مرحله رسوخ نرسد، نامش« حال» است که به زودی هم زائل می شود.

4- اعم از ادله اجتهادی یا اصول عملیه.

5- ... بمعنی انه لم یتصدّ بعد للاستنباط، اما لفقدان بعض اسبابه لعدم استحضار الدلیل من کتب-- الاخبار و اما لعارض آخر کمرض و غیره فان الاستنباط ح یکون بالقوه القریبه لا بالقوه البعیده و الا کان العامی الذی له استعداد النیل بملکه الاستنباط مجتهدا مع أنّه لیس کذلک ... ر. ک: منتهی الدرایه 8/ 365.