متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 1 صفحه 78

1- مرات العقول ج 11 ص 292.

2- علل الشرائع، ص 522.

و یمکن حمل الاخبار الاوّل علی من ارتدع عن قصده بنفسه و حمل الاخبار الاخیره علی من بقی علی قصده حتّی عجز عن الفعل لا باختیاره، أو یحمل الاولی علی من اکتفی بمجرّد القصد و الثانیه علی من اشتغل بعد القصد ببعض المقدّمات، کما یشهد له حرمه الاعانه علی المحرّم، حیث عمّمه بعض الاساطین لاعانه نفسه علی الحرام، و لعلّه لتنقیح المناط، لا للدلاله اللفظیّه.

ثمّ اعلم أنّ التجرّی علی أقسام یجمعها عدم المبالاه بالمعصیه أو قلّتها؛ أحدها: مجرّد القصد الی المعصیه، و الثانی: القصد مع الاشتغال بمقدّماته، و الثالث: القصد مع التّلبّس بما یعتقد کونه معصیه، و الرابع: التلبّس بما یحتمل کونه معصیه، رجاء لتحقّق المعصیه به، و الخامس: التلبّس به لعدم المبالاه بمصادفه الحرام، و السادس التلبّس به رجاء أن لا یکون معصیه و خوف أن یکون معصیه.

و یشترط فی صدق التجرّی فی الثلاثه الاخیره عدم کون الجهل عذرا عقلیّا او شرعیّا، کما فی الشبهه المحصوره الوجوبیّه او التحریمیّه، و الّا لم یتحقق احتمال المعصیه و ان تحقق احتمال المخالفه للحکم الواقعیّ، کما فی موارد أصاله البراءه و استصحابها.

ثمّ انّ الاقسام السّته کلّها مشترکه فی استحقاق الفاعل للمذمّه من حیث خبث ذاته و جرأته و سوء سریرته، و انما الکلام فی تحقّق العصیان بالفعل المتحقّق فی ضمنه التجرّی. و علیک بالتأمل فی کلّ من الاقسام.

ترجمه:

جمع میان دو دسته اخبار

حمل اخبار گروه اول بر کسی که با اختیار خودش از نیت و قصد عصیانش منصرف شده است،

و اخبار دسته دوم بر کسی که همچنان به قصد خودش باقی مانده تا اینکه اجبارا از فعل (حرام) ناتوان شود و نه از روی اختیار، ممکن است.

یا اینکه: اخبار دسته اوّل بر کسی که تنها به صرف قصد اکتفا نموده و مرتکب فعل نشده و اخبار دسته دوم بر کسی که بعد از قصد معصیت مشغول به برخی مقدمات است، حمل شود.

چنان که، حرمت اعانه بر فعل حرام گواه بر این (وجه) الجمع است، چه آنکه برخی از اساطین علم آن را تعمیم داده تا شامل اعانه نفس خودش را بر فعل حرام نیز شامل شود و شاید نظر ایشان از باب دلالت لفظیه نبوده و از جهت تنقیح مناط باشد.