متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 1 صفحه 92

و قد عثرت بعد ما ذکرت هذا علی کلام یحکی عن المحدّث الاسترابادی فی فوائده المدنیه:

قال: فی عداد ما استدلّ به علی انحصار الدلیل فی غیر الضّروریّات الدینیّه بالسّماع عن الصادقین علیهم السّلام.

قال: الدلیل التّاسع مبنی علی مقدّمه دقیقه شریفه تفطّنت لها بتوفیق الله تعالی و هی انّ العلوم النّظریّه قسمان:

قسم ینتهی الی مادّه هی قریبه من الاحسان و من هذا القسم علم الهندسه و الحساب و اکثر ابواب المنطق.

و هذا القسم لا یقع فیه الخلاف بین العلماء و الخطاء فی نتائج الافکار.

و السّبب فی ذلک انّ الخطاء فی الفکر امّا من جهه الصوره او من جهه المادّه و الخطاء من جهه الصّوره لا یقع من العلماء لانّ معرفه الصوره من الامور الواضحه عند الاذهان المستقیمه و الخطاء من جهه المادّه لا یتصوّر فی هذه العلوم لقرب الموادّ فیها الی الاحساس.

و قسم ینتهی الی مادّه هی بعیده عن الاحساس و من هذا القسم الحکمه الالهیّه و الطبیعیّه و علم الکلام و علم اصول الفقه و المسائل النظریّه و الفقهیّه و بعض القواعد المذکوره فی کتب المنطق و من ثمّ وقع الاختلافات و المشاجرات بین الفلاسفه فی الحکمه الالهیّه و الطبیعیّه و بین علماء الاسلام فی اصول الفقه و مسائل الفقه و علم الکلام و غیر ذلک.

و السّبب فی ذلک انّ القواعد المنطقیّه انما هی عاصمه من الخطاء من جهه الصوره لا من جهه المادّه، اذ أقصی ما یستفاد من المنطق فی باب موادّ الاقیسه تقسیم الموادّ علی وجه کلیّ الی اقسام و لیست فی المنطق قاعده بها یعلم انّ کلّ مادّه مخصوصه داخله فی ایّ قسم من الاقسام، و من المعلوم امتناع وضع قاعده یکفل بذلک.

ترجمه:

(کلام محدث استرآبادی در فوائد مدنیّه)

اشاره

و بعد از اینکه مطلب فوق را ذکر نمودم به کلامی آگاه شدم که در کتاب فوائد المدنیّه از محدّث استرآبادی حکایت می شود و در ردیف استدلالات بر انحصار دلیل در غیر ضروریات دینی به شنیدن از حضرات صادقین علیهما السّلام چنین گفته است:

دلیل نهم مبتنی بر یک مقدمه دقیق و شریف است که با تأیید حضرت حق آن را فهم کردم و آن عبارتست از اینکه:

علوم نظری و اکتسابی بر دو قسم است:

1- قسمی که به مادّه ای قریب به حس منتهی شده همچون علم هندسه و حساب و بیشتر باب های منطق.

و در این قسم از علوم بین علما اختلاف و خطای در نتایج اندیشه ها رخ نمی دهد.

و علّت این عدم اختلاف و خطاء در فکر یا از جهت صورت است یا از جهت ماده و خطاء از