متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 2 صفحه 303

متن:

و لکنّ الانصاف: انّ مورد الحاجه الی قول اللغویّین اکثر من ان یحصی فی تفاصیل المعانی بحیث یفهم دخول الافراد المشکوکه او خروجها و ان کان المعنی فی الجمله معلوما من دون مراجعه قول اللّغوی، کما فی مثل ألفاظ الوطن، و المفازه، و التّمر، و الفاکهه، و الکنز، و المعدن، و الغوص و غیر ذلک من متعلّقات الاحکام ممّا لا یحصی، و ان لم تکن الکثره بحیث یوجب التوقّف فیها محذورا. و لعلّ هذا المقدار مع الاتفاقات المستفیضه کاف فی المطلب، فتأمّل.

ترجمه:

حجیت قول لغوی از نظر شیخ

ولی انصاف این است که: موارد احتیاج به قول اهل لغت (در تفاصیل معانی و موضوع له الفاظ) بیش از حد و حصر است زیرا اگرچه معانی اجمالی لغات برای ما معلوم است (ولی علم به تفصیل آنها) به نحوی که دخول افراد مشکوک یا خروجشان فهمیده شود بدون مراجعه به قول ایشان (لغوی) ممکن نیست. چنانچه در الفاظ وطن، مفازه (بیابان)، تمر (خرما)، فاکهه (میوه)، کنز (گنج)، معدن (مال ذخیره در زمین)، غوص (استخراج اشیاء گرانبها از زیر آب) و غیر این ها از متعلقات احکام که قابل احصاء و شمارش نیست، مجبوریم به کلام اهل لغت در کتب آنها مراجعه کنیم. اگرچه کثرت این موارد به حدّی نیست که توقف و رجوع نکردن به قول آنها ایجاد محذور و مشکل کند. بنابراین: شاید این مقدار از نیاز بانضمام ادعای اجماعات و اتفاقات که به طور مستفیض نقل گردیده در حجیت قول لغوی کافی است.

تشریح المسائل

* حاصل مطالبی که تاکنون پیرامون قول لغوی گذشت چیست؟

این است که: قول لغوی از جمله ظنون خاصّه ای است که از تحت اصل اوّلی (یعنی: حرمت عمل به ظن) خارج است.

* توضیح مطلب فوق از لسان شیخ چیست؟

می فرماید: اگرچه در ردّ دلیل دوم مشهور گفتیم که موارد نیاز ما به قول لغوی واحد بسیار کم است ولی انصاف اینست که موارد نیاز به قول لغوی ظنی بسیار زیاد است، چرا؟ زیرا اگرچه ما معنای کلمه ای را به طور مجمل هم بدانیم و لکن در جزئیات و تفاصیل چاره ای جز رجوع به لغت نداریم.

فی المثل: کلمه وطن به معنای محل سکونت و زندگی است.

اما: آیا لفظ وطن تنها اختصاص به وطن اصلی و محل ولادت دارد و یا شامل وطن جدید و محل سکناهم می شود؟ یا آیا بعد از قصد اعراض، وطن اصلی از وطن بودن خارج می شود؟ یا نه و هکذا در