متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 3 صفحه 139

متن: نعم، یبقی هنا شی ء، و هو أنّ هذا المقدار من النسبه المحتمل استناد الناقل فیها إلی الحسّ یکون خبره حجّه فیها؛ لأنّ ظاهر الحکایه محمول علی الوجدان إلّا إذا قام هناک صارف، و المعلوم من الصارف هو عدم استناد الناقل إلی الوجدان و الحسّ فی نسبه الفتوی إلی جمیع من ادّعی إجماعهم، و أمّا استناد «نسبه الفتوی الی جمیع أرباب الکتب المصنّفه فی الفتاوی» إلی الوجدان فی کتبهم بعد التتبّع فأمر محتمل لا یمنعه عاده و لا عقل.

ترجمه: استدراک بله: مطلبی در اینجا باقی مانده، و آن این است که: این مقدار از نسبت، که محتمل است ناقل (اجماع) در آن (ادعایش) به حس و امر محسوسی استناد جسته باشد، کفایت نموده و خبر او (ناقل) در نقل اجماع حجت می باشد، زیرا ظاهر حکایت اجماع (این است که ناقل، اقوال مجمعین را دیده و ادعایش) مستند به وجدان است. مگر اینکه صارف و قرینه ای بر عدم چنین استنادی وجود داشته باشد، و آنچه از صارف و قرینه ای که یقینا وجود دارد معلوم است، عدم استناد و تمسک به حس و وجدان است در نسبت فتوی به جمیع علماء و کل فقهایی که ادعای اتفاقشان را دارد (یعنی: آرای همه ایشان را خودش مشاهده و ملاحظه نکرده، زیرا بسیاری از ایشان دارای اثر مکتوب نبوده و آراء و فتاوایشان در دست نبوده است تا او به آنها مطلع شده باشد).

و اما استناد نسبت فتوی به تمام صاحبان کتب و ارباب تصنیف به وجدان و حس (مشاهده و ملاحظه آرای خود آنها) بعد از تفحص و آگاهی بر آنها امری است ممکن و عقل و عادت مانع از آن نمی شود.