متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 3 صفحه 146

تشریح المسائل

* حاصل کلام از عبارت (نعم یبقی هنا شی ء) تا به اینجا چیست؟

این است که: برخلاف جمع بندی قبلی که در تمام مبحث اجماع، شیخ نسبت به اجماع منقول نظر منفی داشت و در همه جا به تضعیف و رد آن می پرداخت و آن را از درجه اعتبار ساقط می نمود و قائل به حجیّت آن نبود، در اینجا به آن روی سکه که شیخ نظر نهایی خود را در باب اجماع ابراز می کند، برمی خوریم و آن عبارت است از اینکه: به این آسانی نمی توان از جنبه های مثبت و برکات اجماع دست کشید و لذا حق این است که بگوئیم: اجماع برخلاف خبر واحد فی نفسه و بالاستقلال حجت نیست. و لکن با ضمیمه کردن امارات دیگر حجیت پیدا می کند، پس فی الجمله و نه بالجمله ارزشمند است.

* مراد شیخ از مطلب اخیر چیست؟

این است که: درجات و مراتب اجماع متفاوت است و ترتیب آن از بالا به پایین به شرح ذیل است:

1- اتفاق الکل در تمام اعصار و امصار.

2- اتفاق الکل در عصری از اعصار.

3- اتفاق المعروفین در تمام اعصار.

4- اتفاق المعروفین در یک عصر.

5- اتفاق جماعتی اندک به خاطر حسن ظن به آنها.

6- اجماع اجتهادی و حدسی.

حال می گوید:

1- کسی که با صراحت در مکتوباتش می گوید: اجمع الاصحاب علی کذا، نمی توان گفت: مراد او از این اجماع، اجماع مرحله پنجم و ششم است چرا که چنین چیزی با ظاهر اجماع نمی سازد، چون ظاهر اجماع اتفاق الکل است آن هم وجدانا. یعنی: مدعی اجماع خود از نزدیک به بررسی و مشاهده اقوال علما پرداخته، نه اینکه حدس زده و یا اینکه حسن ظن پیدا نموده باشد.

2- گفته شد که تحصیل اتفاق الکل در تمام اعصار و یا لااقل عصر واحد مع کثره الفقهاء معمولا ممکن نیست، پس مرحله اول و دوم اجماع نیز معمولا غیر ممکن است.

در نتیجه:

نمی توان اجماعات منقوله در کتب فقهیه را بر معنای حقیقیش حمل نمود، هم به دلیل وجود صارف و هم حکم عقل به محال بودن آن.