متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 3 صفحه 147

* پس اگر به نظر شیخ، دست یابی به اجماع حقیقی تعذر دارد چه باید کرد؟

می فرماید: قانون این است که: (اذا تعذّرت الحقیقه فاقرب المجازات اولی بالاراده)

* حاصل قانون مذکور چیست؟

این است که بگوییم: مراد مدعیان اجماع از این ادعاها، اتفاق المعروفین در تمام عصرها و یا عصر واحد است.

* و لکن قبلا گفته شد که اتفاق المعروفین به تنهایی مستلزم قول امام نیست و برای ما حدس قطعی به رأی امام نمی آورد؟

بله: و لکن با انضمام امارات و قرائن می توان چنین اجماعی را حجت نمود.

* مراد از امارات و قرائن چیست؟

قرائن عبارتند از:

1- ظاهر آیه و یا آیاتی از قرآن به انضمام اتفاق المعروفین.

فی المثل: وقتی شیخ طوسی برای ما نقل اجماع می کند، اگرچه یقین داریم که مرادش از آن اجماع، اتفاق الکلّ در تمام اعصار و یا یک عصر مع کثره العلماء نیست، چرا که چنین امری عادتا ممکن نیست، لکن از آنجا که حد اقل مراد شیخ طوسی می تواند اتفاق المعروفین باشد و این اتفاق المعروفین هم عن حسّ باشد، آن را می پذیریم هرچند عادتا مستلزم قول امام نیست.

از طرفی هم خود ما از ظاهر آیه برداشتی داشته مطابق با آن اجماع، یعنی: 50% از ارزش حکم را اجماع و 50% از ارزش آن را ظاهر آیه تأمین نماید، پس یقین حاصل می شود که حکم واقعی همین است.

2- ظاهر حدیث به ضمیمه اتفاق المعروفین به همان بیان که در ظاهر آیه گفته شد.

3- انضمام اجماعات منقوله دیگر که در حد استفاضه اند به اتفاق المعروفین.

4- اجماع محصل ظنی و ضمیمه آن به این اجماع (اتفاق المعروفین).

فی المثل: شیخ طوسی می گوید: (اجمع العلماء علی طهاره مسجد الجبهه).

حال: اگرچه ما یقین داریم که او فتاوای همه علماء را تفحص و تتبع نکرده، اطمینان داریم که حد اقل فتاوای صاحبان کتب فتوائیه را دیده است و لذا از راه نقل شیخ، اتفاق المعروفین تا زمان خود شیخ را به دست می آوریم، سپس همت کرده خودمان به تحصیل آراء معروفین پس از شیخ می پردازیم. وقتی کتب فتوائیه آنان را بررسی کرده، دیدیم این ها نیز همان فتوی را دارند، اجماع علمای پس از شیخ نیز تحصیل می شود.