متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 3 صفحه 165

متن: الثالثه: «1» حصول استکشاف الحجّه المعتبره من ذلک السبب. «2» و وجهه أنّ السبب المنقول بعد حجّیّته کالمحصّل فیما یستکشف منه و الاعتماد علیه و قبوله و إن کان من الأدلّه الظنّیّه أصله و لذا کانت النتیجه فی الشّکل الأوّل تابعه فی الضروریّه و النظریّه و العلمیّه و الظنیّه و غیرها لأخسّ مقدّمتیه مع بداهه إنتاجه. فینبغی حینئذ أن یراعی حال الناقل حین نقله من جهه ضبطه و تورّعه فی النقل و بضاعته فی العلم و مبلغ نظره و وقوفه علی الکتب و الأقوال و استقصائه لما تشتّت منها و وصوله إلی وقائعها فانّ أحوال العلماء مختلف فیها اختلافا فاحشا، و کذلک حال الکتب المنقول فیها الاجماع. «3» فربّ کتاب لغیر متتبّع موضوع علی مزید التتبّع و التدقیق، و ربّ کتاب لمتتبّع موضوع علی المسامحه و قلّه التحقیق. «4» و مثله الحال فی آحاد المسائل، فانّها تختلف أیضا فی ذلک. و کذا حال لفظه بحسب وضوح دلالته علی السبب و خفائها و حال ما یدلّ علیه من جهه متعلّقه و زمان نقله لاختلاف الحکم بذلک کما هو ظاهر. «5» و یراعی أیضا وقوع دعوی الاجماع فی مقام ذکر الأقوال او الاحتجاج، فانّ بینهما تفاوتا من بعض الجهات، و ربّما کان الأولی بالاعتماد بناء علی اعتبار السبب، کما لا یخفی، فاذا وقع التباس فیما یقتضیه و یتناوله کلام الناقل بعد ملاحظه ما ذکر أخذ بما هو المتیقّن او الظاهر. ثمّ لیلحظ مع ذلک ما یمکن معرفته من الأقوال علی وجه العلم و الیقین، إذ لا وجه لاعتبار المظنون المنقول علی سبیل الاجماع دون المعلوم علی التفصیل. «6» مع أنّه لو کان المنقول معلوما لما اکتفی به فی الاستکشاف عن ملاحظه سائر الأقوال التی لها دخل فیه، فکیف إذا لم یکن کذلک. «7» و یلحظ أیضا سائر ما له تعلّق فی الاستکشاف بحسب ما یعتمد من تلک الأسباب کما هو مقتضی الاجتهاد سواء کان من الامور المعلومه او المظنونه و من الاقوال المتقدّمه علی النقل او المتأخّره او المقارنه.

ترجمه:

مقدمه سوم و یا نتیجه

اشاره

1- کشف حجت و دلیل معتبر از آن سبب (یعنی: اتفاق کل علماء) است.

2- و وجه کشف مذکور این است که: اجماع منقول پس از (اثبات) حجیتش (در مقدمه دوم به وسیله ادله عقلیه و نقلیه حجیت خبر واحد) به منزله اجماع محصّلی است که ما خود آن را تحصیل و برآن اعتماد کرده باشیم، اگرچه نقل ناقل به اعتبار اصلش از ادله ظنیّه باشد، و لذا در شکل اول از اشکال اربعه، نتیجه از جهت بداهت و نظری بودن، علمی یا ظنی بودن، تابع اخسّ مقدمتین (یعنی صغری و کبری) می باشد. پس در این صورت (به هر کیفیتی که باشد) با بدیهی بودن نتیجه (که به واسطه ناقل