متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 3 صفحه 169

3- گاهی می گوید: اجمع علماء الاسلام و چنان که مشهود است این الفاظ به لحاظ متعلقشان متفاوت اند.

* مراد از عبارت (و یراعی ایضا وقوع دعوی الاجماع ... الخ) چیست؟

این است که: باید میان ادعای اجماع در مقام ذکر اقوال، با ادعای اجماعی که در مقام استدلال و احتجاج واقع شده است فرق گذاشت، چرا که میان آن دو از برخی جهات تفاوت می باشد، و چه بسا اجماع نوع اول از نظر اعتماد و اعتبار شایسته تر از قسم دوم است.

* علت اولویت مذکور در اجماع اول چیست؟

این است که: سبب را معتبر بدانیم؛ زیرا که در این فرض به نقل سببی که صرفا ناقل، قصدش حکایت آنها و مقصودش اثبات اتفاق علما است، بهتر می توان اعتماد نمود تا موردی که حاکی اجماع، مرادش اثبات مدعای خودش و اقامه برهان بوده و چندان اعتنا و دقتی در نقل آرا و اتفاق علما ندارد.

* پس مراد از عبارت (بناء علی اعتبار السّبب ...) چیست؟

یعنی: در صورتی که انکشاف برای ناقل مورد اعتبار باشد میان این دو قسم هیچ فرقی نمی باشد، چرا که هر دو از حیث انکشاف دلیل معتبر با هم متحد و مساوی می باشند.

* مراد از عبارت (ثمّ انّه قد نبّه) چیست؟

این است که: آنچه را نهایتا شیخ به عنوان نظر نهایی برای ما آورد، خلاصه و چکیده سخنان مرحوم تستری در دو کتاب (القناع و رساله مواسعه و مضایقه) است، لکن چون مطالعه ایشان گذرا بوده احتمال می دهد که نکاتی چند مورد غفلت واقع شده باشد، عین عبارات تستری را برای ما نقل نموده شاید مطالب جدیدی از آن استنباط کنیم.

* حاصل مطالب تستری چیست؟

این است که: اجماعاتی که در کتابها نقل می شود چه با لفظ اجماع باشد و یا با الفاظ دیگر، اگر از قبیل اجماع دخولی و یا تقریری باشد، از باب اینکه نقل قول معصوم است دارای ارزش است ولی اگر از قبیل اجماع حدسی باشد در دو مرحله مورد بحث قرار می گیرد:

مرحله اول: حجیت اجماع منقول به لحاظ نقل سبب و کاشف است.

مرحله دوم: عدم حجیت اجماع منقول به لحاظ نقل مسبب و منکشف است.

حال: راجع به مرحله اول باید در دو مقام بحث نمود از جمله:

1- مقام ثبوت، که در این مقام بحث می شود که آیا این اجماعات منقوله، نقل سبب (اتفاق الکلّ) هستند یا نه؟