متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 3 صفحه 178

* پس اگر نباید تنها به اجماع منقول اکتفا کند باید چه کند؟

باید از سایر امارات ظنیه ای که در استنباط دخیل اند و به نحوی از انحاء دارای تأثیرند استفاده کرده و آنها را مورد ملاحظه قرار دهد، چرا که تحقیق و تفحص کامل مقتضای اجتهاد وظیفه مجتهد است.

* آیا تفاوتی در آن امور خارج از اجماع منقول که باید مورد لحاظ واقع شوند وجود ندارد؟

خیر، فرقی نمی کند که آن امور خارج از اجماع منقول از امور وجدانی و علمی باشند مثل: تفحص و تتبع اقوال و تحصیل اجماع و یا اینکه از امور ظنیه باشد مثل: نقل شهرت، ظاهر آیه، ظاهر حدیث و ... و نیز فرقی نمی کند که از اقوال علمای متقدم بر مدعی اجماع باشد و یا از معاصرین او و یا از دانشمندان پس از وی.

* حاصل و نتیجه ملاحظه این امارات چیست؟

این است که وقتی این امارات را مورد لحاظ قرار داد، چه بسا خود را از مراجعه به سخن ناقل بی نیاز ببیند، چرا که اطمینان حاصل نموده که هرچه را ناقل تتبع کرده بود او نیز تتبع نموده است.

نکته: گاهی هم بعد از تتبع و ملاحظه اقوال به این نتیجه می رسد که بیشتر از ناقل اجماع، اقوال را تفحّص کرده و متوجه می شود که ناقل در مسأله ای نقل اجماع نموده که بیان حکم آن مسئله در گفتار حکما به ندرت یافت می شود و لذا در این صورت به نقل ناقل توجه نمی کند.

در نتیجه: به طور کلی وظیفه مجتهد عبارت است از:

اجتهاد در مسیر تتبع و ملاحظه امارات در هرجا، چه در باب شناخت ادله احکام و چه در باب شناخت معارضات و مخصصات و مقیدات و ... و چه در باب اجماع منقول که این مقام مشخصی ندارد و مجتهد همه جا باید به نظر و تتبع و ملاحظات خود اعتماد کند، و اما اینکه نظر و رأی او با رأی ناقل اجماع متحد و موافق شود یا مختلف فرقی نمی کند.

* اگر به اجماع منقول تنها نباید اعتماد نمود پس فایده نقل اجماع چیست؟

دو فایده دارد از جمله اینکه: اولا: در مواردی که بعد از تفحص برای ما ظن حاصل شود و یا احتمال دادیم که ناقل اجماع بررسی بیشتری کرده و به فتوائی دست یافته که ما در تفحّص خود به آن نرسیدیم به این اجماع منقول با ضمیمه امارات اعتماد می کنیم. ثانیا: در مواردی هم که متوجه می شویم که ناقل بیشتر از ما تفحص نکرده و نقلش با استنتاج خود ما موافق می باشد، این اجماع منقول نظر ما را تقویت و تأیید می کند، چرا که کاشف از هماهنگی نسخه های کتب موجود نزد منقول الیه و ناقل می باشد.