متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 3 صفحه 76

تشریح المسائل

* مراد از طریقه حدس در متن مذکور چیست؟

این است که: شخص از راه امارات به امری از امور حدس می زند. فی المثل: از راه اماراتی عدالت شما یا کرامت دوستش را حدس می زند.

در ما نحن فیه نیز: ناقل اجماع از طریق یک سری قرائن و امارات حدس می زند که رأی امام، همین رأی مجمعین است.

* چه اموری ممکن است منشأ حصول حدس باشند؟

1- آنجا که حدس، بدیهی است متکی بر مبادی حسیّه ضروریه می باشد.

یعنی: ناقل اجماع از راه یک سری مبادی حسیّه، رأی امام را حدس می زند، که اگر این مبادی برای هرکسی حاصل شود، حدس قطعی به رأی امام (علیه السلام) حاصل می کند.

فی المثل: فقیهی در مسأله ای، آراء و فتاوی تمام فقهاء مسلمان را در تمام عصرها و بلاد به دست آورده و نتیجه می گیرد که فتوای جمیع آنها در آن مسئله وجوب است. این یک مبدأ حسّی ضروری است که از این راه حدس قطعی به رأی امام می زند.

به عبارت دیگر: یقین می کند که لا بد، رأی امام نیز همین است، کأنّ حکم را از زبان امام (علیه السلام) شنیده است.

نکته: متأسفانه راه مذکور صرف فرض است و واقعیّت خارجی ندارد و لذا ارزشی ندارد.

2- و آنجا که حدس، اتفاقی است متّکی بر مبادی حسیّه غیر ضروریه است.

فی المثل: آراء چند فقیه متبحّر و مشهور مثل: صاحب جواهر، شیخ انصاری، مقدّس اردبیلی و ... را مورد تتبّع قرار می دهد و چون به آنها اعتماد کامل داشته و آنان را تالی معصوم می دانسته، یقین پیدا کرده که رأی امام (علیه السلام) نیز همین است.

لکن مبدأ حسّی این حدس یک امر بدیهی (ضروری) نیست، یعنی: این گونه نیست که اگر به طور عادی برای هرکسی پیدا شود بتواند رأی امام را حدس بزند، بلکه امری اتفاقی است.

یعنی: هر فقیهی چنین اعتقاد و حسن ظنّی داشته باشد این حدس را می زند وگرنه، نه.

3- و گاهی حدس متکی بر یک سلسله مبادی حدسیّه و اجتهادیه است، یعنی: حدس در حدس است. فی المثل: پس از رؤیت آیه و یا حدیثی:

1- با اجتهاد و دقت نظر در آن حکمی را استنباط می کند و این حدس اوّل است.

2- بر مبنای محاسباتی که در خبرهای حسی داشتند با چنین خبر حدسی برخورد می کنند.