- اشاره 1
- مقام دوم: در وقوع تعبّد به ظنّ 1
- اجماع منقول 1
- مقصد دوم در ظنّ 1
- اجماع منقول و وجه خروج آن از اصل اوّلی 4
- مراد از تقدیم بحث از اجماع منقول بر خبر واحد 4
- * ذکر چه نکاتی تا اینجای بحث لازم است؟ 5
- * موضوع این بحث چیست؟ 5
- * اجماع منقول چگونه اجماعی است؟ 5
- * اجماع منقول خود بر چند قسم است؟ 5
- * برای شناخت بیشتر اجماع منقول چه باید کرد؟ 5
- * مراد از اجماع منقول به خبر واحد چیست؟ 5
- * اجماع محصّل چگونه اجماعی است؟ 5
- * اقسام اجماع را بنویسید؟ 5
- * مراد از اجماع منقول به خبر متواتر چیست؟ 5
- * کدام یک از دو قسم اجماع منقول مورد بحث است و چرا؟ 5
- * قائلین به حجیّت اجماع منقول دلیلشان بر تعبدی بودن این حجیّت چیست؟ 6
- * حجیّت اجماع منقول از باب تعبّد است یا از باب ظنّ؟ 6
- * مراد از عبارت (عند کثیر ممّن یقول باعتبار الخبر بالخصوص ...) چیست؟ 6
- * مراد از عبارت (نظرا الی انّه من افراده، فیشمله، ادلته ...) چیست؟ 6
- * مراد شیخ از عبارت (من جمله الظنون الخارجه عن الاصل ...) چیست؟ 6
- * مراد از عبارت (هو التعرض للملازمه بین حجیّه الخبر و حجیّته) چیست؟ 6
- * مراد از عبارت (فهو عندهم کخبر الصحیح علی السند) چیست؟ 6
- * مراد از عبارت (یلحقه ما یلحقه من الاحکام ...) چیست؟ 7
- * چرا خبر واحد را از ناقلین مخالفین می پذیرید و اجماع منقول را از آنها رد می کنید؟ 7
- * مراد از عبارت (و یدخل الاجماع ما یدخل الخبر من الاقسام ...) چیست؟ 7
- * چرا اصل اجماع حجّت است و قابل انکار نیست؟ 7
- * به نظر شما چه اجماعی بدون تردید حجّت است؟ 7
- * اقسام اجماع را بنویسید؟ 7
- * پس حدیث (اغسل ثوبک من ابوال ما لا یؤکل لحمه، از امام (علیه السلام) چیست؟ 7
- * کدامین اجماع از نظر شیعه فاقد حجیّت است؟ 8
- نظر شیخ پیرامون ملازمه میان اجماع منقول و خبر واحد 10
- امر اوّل [مستفاد از ادله متقدّمین برای حجیّت خبر واحد] 10
- اشاره 10
- * پس مراد از عبارت (انّ الادلّه الخاصّه التی اقاموها علی حجیّه خبر ...) چیست؟ 11
- * مگر اخبار غیر حسّی هم وجود دارد؟ 11
- * جناب شیخ چه دلیلی بر مدّعای فوق اقامه می کند؟ 11
- * مراد از عبارت (و الذی یقوی فی النظر ...) چیست؟ 11
- * چرا اجماعی که از اتفاق اصحاب بر عمل به خبر واحد حاصل شده شامل اجماع منقول نمی شود؟ 11
- * مراد از عبارت (عن حسّ) در متن مذکور چیست؟ 11
- * پس مراد از عبارت (لانّ العمده من تلک الادلّه هو الاتفاق) چیست؟ 11
- * پس مراد از عبارت (عدم شمولها الّا للرّوایه المصطلحه ...) چیست؟ 12
- * پس مراد از آن عبارت (و لا یعتبر فی ذلک حکایه الفاظ الامام ... الخ ...) چیست؟ 12
- * پس فلسفه حجیّت عبارات به عنوان خبر چیست؟ 12
- * مراد از عبارت (الّا ان یدّعی انّ المناط فی وجوب ...) چیست؟ 12
- * حاصل مطلب چیست؟ 13
- * تالی فاسدها و لوازم مناط مذکور در صورت اثبات چیست؟ 13
- * جناب شیخ چه پاسخی از استدلال مذکور می دهد؟ 16
- * دلیل شیخ بر مدّعای فوق چیست؟ 16
- * مراد از عبارت (فالعمده فیها ... هی آیه النّبأ ...) چیست؟ 16
- * کیفیت استدلال مستدلین به آیه شریفه را تقریر کنید؟ 16
- * پس فرق این دو به چه خاطر است؟ 17
- * آیا تفاوت مذکور به خاطر احتمال قرینه است؟ 17
- * چرا آیه شریفه احتمالات دیگر را نفی نمی کند؟ 17
- * آیا تفصیل و تفاوت مذکور میان خبر عادل و خبر فاسق به خاطر احتمال خطا است؟ 17
- * آیا تفاوت و تفصیل مذکور به خاطر احتمال غفلت است؟ 17
- * ذیل آیه شریفه تعلیلی آورده و آن عبارت است از اینکه: در خبر فاسق تفحّص و تبیّن لازم است به علّت اینکه احتمال ندامت وجود دارد آن هم احتمال عقلایی و قابل اهتمام. حال سؤال این است که این احتمال ندامت آیا از ناحیه احتمال خطا است؟ یا از ناحیه احتمال غفلت است یا از ناحیه احتمال اراده خلاف ظاهر؟ 17
- * اصول مذکور در مورد خبرهای حسی جاری می شوند یا حدسی؟ 17
- * مگر در خبر واحدی که از قول فرد عادلی به دست ما می رسد چند احتمال خلاف وجود دارد؟ 17
- * شاهد شیخ بر مدّعای فوق چیست؟ 18
- * با توجّه به دو قرینه مذکور و مطالبی که گذشت مقصود اصلی و مراد نهایی در آیه شریفه نبأ چیست؟ 18
- * حاصل این تفصیل و تعلیل چیست؟ 18
- * پس مراد از عبارت (و منه تبیّن عدم دلاله الآیه علی قبول الشّهاده الحدسیه ...) چیست؟ 19
- * چرا نمی توان تقریر فوق را در مورد حدس جاری نمود و گفت: در فاسق به مناط فسقی که در او وجود دارد به حدسش اعتنا نکن چرا که مطابق با واقع نیست ولی در عادل به ملاک صفت عدالت و اجتنابش از فسق، حدسش مطابق با واقع است پس به حدس او عمل کن؟ 19
- * پاسخ شیخ در قبال اشکال مذکور چیست؟ 22
- * حاصل اشکال این مستشکل چیست؟ 22
- * پس مراد از عبارت (نعم، لو کان المخبر ممّن یکثر علیه الخطاء و الاشتباه ...) چیست؟ 23
- * چرا اصل یا اصول مذکور در خبر هر عادلی جاری نمی شود؟ 23
- * گواه شما بر اینکه در قسم دوم از خبرهای حسّی از اصول یاد شده استفاده و تبعیت می شود چیست؟ 23
- * پس مراد از عبارت (الّا انّ المصنف یشهد بانّ اعتبار هذا ...) چیست؟ 24
- * پس مراد از عبارت (و ان کان ربّما یتوهّم الجاهل ثبوت ذلک من الاجماع ...) چیست؟ 24
- * چه نتیجه ای از مطالب فوق می گیرید؟ 26
- * سر مطلب در این عدم تمسّک به آیه نبأ چیست؟ 26
- * مؤیّد این مقال چیست؟ 26
- * وجه اجماع و اتفاق مذکور چیست؟ 26
- * مراد از عبارت (و یؤیّد ما ذکرنا انّه لم یستدلّ احد ...) چیست؟ 26
- * پس مراد از عبارت (و الظاهر انّ ما ذکرنا من عدم دلاله الآیه و امثالها ...) چیست؟ 26
- * حاصل بیان صاحب ریاض به طور ساده و روشن چه می باشد؟ 27
- * حاصل کلام در متن مزبور چیست؟ 27
- * وجه نظر در عبارت (و ان علّله فی الرّیاض بما لا یخلو عن نظر ...) چیست؟ 27
- * کلام فوق بر چه مبنایی است؟ 27
- * تقریر پاسخ مذکور چگونه است؟ 27
- * نظر شیخ پیرامون مطالب صاحب ریاض چیست؟ 27
- * مراد از عبارت (کما فی الرّیاض من عدم اعتبار الشهاده ... اذا لم یستند الی الحس ...) چیست؟ 27
- * راجع به مقدار دلالت آیه نبأ چه وجوهی وجود دارد؟ 28
- * مراد از عبارت (لیس المراد ممّا ذکرنا عدم قابلیّه ...) چیست؟ 30
- * مراد از عبارت (بل المراد انّ الآیه المذکوره لا تدلّ الّا ...) چیست؟ 30
- * مراد از عبارت (لا تدلّ) در متن فوق چیست؟ 30
- * مفهوم عبارت فوق چیست؟ 31
- * سرّ مطلب در قبول و عدم قبول خبر عادل و فاسق را مختصرا توضیح دهید؟ 31
- * مراد از عبارت (بل المراد انّ الآیه المذکوره لا تدلّ ...) را منطوقا بیان کنید؟ 31
- * مرادتان از مطلب اخیر چیست؟ 32
- امر دوّم: نقل کلام علما در اجماع 33
- * مراد از عبارت (الذین هم الاصل له و هو الاصل له) چیست؟ 34
- * انگیزه شیخ بر عنوان امر دوّم چیست؟ 34
- * حاصل مرحله دوم در مباحثی که گذشت چه شد؟ 34
- * شاهد بر ادّعای فوق چیست؟ 34
- * اجماع در اصطلاح خاصّه (شیعه) به چه معناست؟ 34
- * مراد از عبارت (هو اتّفاق العلماء فی عصر) چیست؟ 34
- * شاهد بر این مدعا چیست؟ 35
- * مراد از عبارت (عصر واحد) به عنوان قسمت دوّم بحث چیست؟ 35
- * معیار (کلّ) رأی تمام علما است یا بعض از علما؟ 35
- نقل عبارات علما در اجماع و حجیّت آن 36
- * مراد از عبارت (و لکن لا یلزم من کونه حجّه تسمیته ...) در متن مزبور چیست؟ 38
- * پس مراد از عبارت (و امّا ما اشتهر بینهم، من انّه لا یقدح خروج المعلوم ...) چیست؟ 38
- * مراد مشهور اصولیین از عبارت فوق چیست؟ 38
- * مراد از عبارت (کما علم من فرض المحقّق الامام ...) چیست؟ 39
- * پاسخ شیخ به سؤال و اشکال مذکور چیست؟ 39
- * پس مراد از عبارت (نعم: ظاهر کلمات جماعه یوهم تسمیته اجماعا ...) چیست؟ 39
- بیان تسامح در اطلاق لفظ اجماع 41
- * حاصل سخن شیخ در متن مزبور چیست؟ 42
- * مراد از عبارت (یمکن ان یقال: انّهم قد تسامحوا فی اطلاق الاجماع ...) چیست؟ 42
- * وجه تسامح در اطلاق لفظ اجماع بر اتفاق برخی از علما چیست؟ 42
- * چه نسبتی از نسب اربع میان اجماع بودن و حجّت بودن برقرار است؟ 42
- نفی اصطلاح اجماع از اطلاقی دیگر 43
- * مراد شیخ از عبارت (و امّا اتّفاق من عدا الامام بحیث ...) در متن مزبور چیست؟ 44
- * پس مراد ایشان از عبارت (الّا ان ینظّم قول الامام المکشوف عنه باتفاق ...) چیست؟ 44
- * کدام یک از انواع اجماع، ممکن است هم اجماع باشد، هم حجّت و یا یکی از اجماع و حجّت؟ 44
- * چرا اتفاق من عدا الامام، اجماع مصطلح نمی باشد؟ 44
- * مراد از اجماع دخولی چیست؟ 44
- * مقدمه بفرمائید اجماع منقول بر چند قسم است؟ 44
- * در چه صورتی اجماع منقول نه اجماع مصطلح است و نه حجّیّت دارد؟ 44
- حاصل دو مسامحه 45
- مسامحه دیگر در اطلاق لفظ اجماع در تقریر فوق 45
- * مراد شیخ در متن مذکور چیست؟ 46
- * با وجود اینکه می دانیم اطلاق لفظ اجماع متوقف است بر لحاظ اقوال متفقین و انضمام آنها با رأی امام و قرار دادن مجموع را در برابر لفظ اجماع، و حال آنکه این لحاظ مراعات نشده، پس وجه تعبیر از اتفاق علما (یعنی: دلیل) به لفظ اجماع چیست؟ 46
- * شاهد بر این مدّعی چیست؟ 46
- * با در نظر گرفتن دو مسامحه مذکور نتیجه بحث چیست؟ 46
- * مسامحه اوّل در اطلاق لفظ اجماع بر اتفاق برخی علما چه بود؟ 46
- * حاصل مطلب تا بدین جا چیست؟ 46
- * آیا اطلاق اجماع در تعریف فوق حقیقی است؟ 46
- * حاصل دومین مسامحه در اطلاق مزبور چگونه است؟ 46
- * آیا تفاوتی میان تسامح در اجماع دخولی با اجماع در اینجا وجود ندارد؟ 47
- * فلسفه این دو تسامح چیست؟ 47
- * دو مسامحه مذکور را به طور خلاصه روشن کنید؟ 47
- دو گواه بر عدم اراده اجماع اصطلاحی در اتفاق من عدا الامام 49
- عدم ایراد بر اطلاق اجماع بنا بر هریک از دو مسامحه 49
- پاسخ شیخ در مقام اشکال بر کلام مذکور 50
- * پس مراد از قید (من دون قرینه ...) چیست؟ 51
- * نتیجه حاصله از وجود دو گواه مذکور چیست؟ 51
- * مراد از عبارت (و الاطّلاع علی تعریفات الفریقین ... الخ) چیست؟ 51
- * مراد از عبارت (انّ المسامحه من الجهه الاولی ... تا للاخیر فیها) چیست؟ 51
- * حاصل مطلب در متن مذکور چیست؟ 51
- * حال با توجّه به مبنای فوق آیا وظیفه ناقل نصب قرینه است یا خیر؟ 52
- * لزوم قرینه در آوردن اجماع غیر مصطلح نسبت به خود ناقل و مدّعی اجماع است یا نسبت به منقول الیهم (شنوندگان)؟ 52
- * پاسخ شیخ از اشکال اوّل صاحب المعالم چیست؟ 53
- * پاسخ شیخ به اشکال دوم صاحب معالم چیست؟ 53
- * صاحب «معالم» در رابطه با حجّیّت اجماع و نظر فقها راجع به آن چه فرموده است؟ 53
- * به نظر شیخ چه اشکالی بر این کلام صاحب معالم وارد است؟ 53
- حکم الفاظ اجماع 55
- اقسام اجماعات منقوله در کتب فقها 55
- * چرا چنین اجماعاتی، اجماع مصطلح نیستند؟ 56
- * مراد از ظهور در (اتفاق من عدا الامام) عرفی است یا لغوی؟ 56
- * مراد از عبارات (فان اضاف الاجماع الی من عدا الامام ...) چیست؟ 56
- * مراد از عبارت (انّ الحاکی للاتّفاق قد ینقل الاجماع ...) چیست؟ 56
- * چنین اجماعاتی مصطلح اند یا غیر مصطلح؟ 56
- * پس مراد از عبارت (نعم: لو فرض انّ السّبب المنقول ...) چیست؟ 56
- * قرینه مقابله یعنی چه؟ 57
- وجه اضعفیّت اجماع اخیر از دو قسم قبلی 59
- * وجه اضعفیّت در هریک از این تعبیرات چیست؟ 60
- * ضعیف تر از قول و تعبیر اخیر چه تعبیری است؟ 60
- * مراد از عبارت (و اضعف ممّا ذکر نقل عدم الخلاف ...) چیست؟ 60
- * در مجموع چه راههایی برای دست یابی ناقل به قول معصوم در این مقام وجود دارد؟ 60
- * مراد از عبارت (و ان اطلق الاجماع او اضافه علی وجه ...) چیست؟ 60
- * آیا کسی از مدعیان اجماع دخولی تاکنون چنین ادعایی نموده است؟ 61
- * مراد از عبارت (الثانی: قاعده اللطف علی ما ذکره الشیخ فی العدّه ...) چیست؟ 61
- * مراد از عبارت (و لذا صرّح الشیخ فی العدّه ...) چیست؟ 61
- * مراد از عبارت (و هذا فی غایه القلّه ...) چیست؟ 61
- * مراد از عبارت (احدها الحس: کما اذا سمع ...) چیست؟ 61
- * آیا فرض مذکور در زمان غیبت ممکن است؟ 61
- * مراد از عبارت (و المفروض انّ اجماعات الشیخ کلّها مستنده الی هذه القاعده ...) چیست؟ 62
- * تقریر قاعده لطف از لسان متکلمین چگونه است؟ 62
- * نظر جناب شیخ اعظم پیرامون قاعده لطف (مبنای شیخ طوسی) چیست؟ 62
- * مراد از عبارت (و لا یخفی انّ الاستناد الیه غیر صحیح ...) چیست؟ 62
- ادعای اشتراک در طریق احراز رأی امام (علیه السلام) میان سیّد و شیخ 63
- کلام دیگر از شیخ در کتاب عدّه 64
- * مراد از عبارت (فدعوی مشارکته للسیّد ...) چیست؟ 65
- * مراد از متن (قال فی «العدّه» فی حکم ما ... الخ) چیست؟ 65
- * از مجموعه شواهد منقوله توسط شیخ طوسی به چه امری واقف می شویم؟ 66
- شاهدی دیگر از کلام شیخ طوسی در عدّه 67
- معیار در شناخت فقهایی که براساس قاعده لطف مشی کرده اند 69
- نقل عبارت فخر الدین در ایضاح 69
- شاهدی دیگر بر اعتقاد فخر به قاعده لطف 69
- * به نظر جناب فخر چه فوایدی بر امر مذکور مترتب است؟ 70
- * مراد فخر المحققین از عبارت (انّ من عاده المجتهد ...) چیست؟ 70
- * مراد از عبارت (ثمّ انّ الاستناد الی هذا الوجه ...) چیست؟ 70
- * وجه استظهار در این وجه چیست؟ 70
- * به بیانی جامع تر بفرمائید چه معیاری برای شناخت قائلین به قاعده لطف وجود دارد؟ 70
- * مفهوم عبارت (من عدم الاعتبار بالخلاف لانقراض عصر المخالف) چیست؟ 70
- استدلال محقق ثانی بر عدم قول برای میت 72
- نقل کلام از محقق داماد در این مقام 72
- گفتار شهید اول در ذکری 72
- استشهاد شهید اول به توجیهات بعیده در اثبات قاعده لطف 72
- * وجه انطباق در عبارت (ظاهر العلماء المنع عن العمل ...) بر قاعده لطف چیست؟ 73
- * حاصل گفتار جناب شهید اوّل پیرامون قاعده لطف در ذکری چیست؟ 73
- * لبّ اللباب بیان محقق داماد در این مقام چیست؟ 73
- * حاصل بیان شهید اوّل در ذکری چیست؟ 73
- * استدلال جناب محقق به این مستند بودن چگونه است؟ 73
- راه سوّم در کشف رأی امام برای مدّعی اجماع 75
- * چه اموری ممکن است منشأ حصول حدس باشند؟ 76
- * مراد از طریقه حدس در متن مذکور چیست؟ 76
- * اگر در اینجا سؤال شود خبر عادل باید دارای اثر شرعی باشد حال اثر شرعی قبول این خبر کدام است؟ پاسخ چیست؟ 77
- وجوب التوقف در عمل به اجماع منقول 79
- * حاصل مطلب در عبارت (اذا عرفت انّ مستند ...) چیست؟ 80
- * چرا حدس قطعی اتفاقی مبتنی بر مبادی حسیه غیر ضروریه ارزش ندارد؟ 80
- * چرا به نظر شیخ حدس قطعی عادی دارای ارزش است؟ 80
- * حاصل مطلب در عبارت (و ظهر لک ان الاول ...) چیست؟ 80
- * مراد از عبارت (و لا المستند الی الوجه الثانی ...) چیست؟ 81
- * مراد از عبارت (مستند خبر المخبر بالاجماع المتضمن ...) چیست؟ 81
- * چرا حدس قطعی اتفاقی مبتنی بر مبادی حدسیه ارزش ندارد؟ 81
- * مراد از عبارت (الی القسم الاول من الحدس) چیست؟ 81
- * آیا اجماع منقول در حکم خبر واحد نیست؟ 81
- * جناب شیخ از تنظیم مطالب در متن مذکور چه نتیجه ای می گیرد؟ 81
- * پس چرا اجماع منقول را در عداد ادله و به طور جداگانه آورده اند؟ 81
- * مراد از عبارت (الی القسم الاخیر من الحدس) چیست؟ 81
- اشکال بر جناب شیخ انصاری 82
- * تقریر حجیت اجماع از ناحیه کاشف و نقل سبب به نظر مستشکل چگونه است؟ 83
- * حاصل سؤال و تقریر اشکال مستشکل به مطلب فوق چیست؟ 83
- * حاصل بیان شیخ در متن قبلی چه شد؟ 83
- * حاصل مطلب مستشکل چیست؟ 84
- * اگر به مستشکل گفته شود که خبر عادل باید دارای اثر شرعی باشد، قبول این خبر اثر شرعی اش کدام است، چه می گوید؟ 84
- کلام و اشکال محقق کاظمی در شرح وافیه 85
- * نظر مرحوم کاظمی پیرامون حجیت اجماع منقول چیست؟ 86
- * جناب کاظمی چه پاسخی از اعتراض فوق به خودش می دهد؟ 86
- * مراد سائل و یا مستشکل از نقل عبارات مرحوم کاظمی چیست؟ 86
- * حاصل اشکال مرحوم کاظمی به مقاله خود چیست؟ 86
- دومین اشکال محقق کاظمی به خودش 88
- * عبارت اخرای پاسخ اول چیست؟ 89
- * اولین پاسخ مرحوم کاظمی از اشکال مذکور چیست؟ 89
- * حاصل اشکال دوم از جانب محقق کاظمی به خودش چیست؟ 89
- * دومین پاسخ محقق کاظمی به اشکال دوم چیست؟ 90
- پاسخ کاظمی از ایراد فوق 91
- ایرادی دیگر بر پاسخ دوم 91
- * پس مراد از (انّ التّحقیق فی الجواب عن السؤال الاول هو الوجه الاوّل ...) چیست؟ 92
- * مراد از عبارت (و هذا بخلاف ما یستنهضه المجتهد ...) چیست؟ 92
- * مراد از عبارت (یکفی الرجوع الی الآثار اذا کانت الآثار مستلزمه ...) چیست؟ 92
- * حاصل اشکال سوم چیست؟ 92
- * حاصل سؤال و اشکال بر شیخ تا به اینجا چه شد؟ 93
- * پاسخ محقق کاظمی به اعتراض فوق از جانب خودش چیست؟ 93
- پاسخ شیخ از اشکال 94
- * حاصل پاسخ شیخ از اعتراض مستشکل چیست؟ 95
- محمل های ادعای اجماع 97
- * مراد از عبارت (لانّ اتفاق اهل عصره فضلا ...) چیست؟ 98
- * مراد از عبارت (الحق بذلک ما اذا علم اتفاق الکل ...) چیست؟ 98
- * مراد از عبارت (و لو فرض حصوله للمخبر کان من باب الحدس ...) چیست؟ 98
- * مراد از عبارت (و یستفید ذلک من اتفاق المعروفین ...) چیست؟ 98
- * حاصل دو پاسخ فوق چیست؟ 98
- * مراد از اینکه حدس مذکور می تواند اماره ظنیه باشد چیست؟ 98
- * برداشت شما از مطالب مرحوم محقق در اینجا چیست؟ 99
- * حاصل فرموده شیخ در این مبحث چه بوده است؟ 99
- * مراد از عبارت (فانّ فی توصیف المدّعی ... الخ) چیست؟ 99
- * حاصل مطلب در عبارت (کیف کان) چیست؟ 99
- * حاصل توجیه دوم توسط شیخ چه بود؟ 100
- * حاصل توجیه اول توسط شیخ چه بود؟ 100
- توجیه سوم 102
- * در تبیین عبارت (ان یستفید اتفاق الکل ... الخ) مثال بزنید؟ 103
- * مراد از عبارت (ثمّ انّ الظاهر ... الخ) چیست؟ 103
- * مراد از اصل در عبارت (علی العمل بالاصل عند عدم الدلیل) چیست؟ 103
- * مراد از مسئله اصولیه نقلیّه یا عقلیّه در عبارت (اتفاقهم علی ...) چیست؟ 103
- * مراد از عبارت (کلّ ذلک مبنیّ علی استنباط ...) چیست؟ 104
- * دلیل شیخ طوسی بر اجماع الفرقه چیست؟ 107
- * نکته قابل توجه در اینجا چیست؟ 107
- * دلیل شیخ طوسی بر نظر فوق چیست؟ 107
- * مراد از عبارت (و من ذلک: ما عن الشیخ فی الخلاف ...) چیست؟ 107
- * حاصل فرموده سید مرتضی به عنوان نقل یک نمونه چیست؟ 107
- * مراد از عبارت (فظهر من ذلک ان النسبه ... الخ) چیست؟ 107
- * مراد از عبارت (ثمّ بیّن وجه الدّلاله) چیست؟ 109
- * مراد از عبارت (انّ المطلّقه ثلثا فی مجلس واحد) چیست؟ 109
- * مشار الیه ذلک در عبارت (فقال الدّلاله علی ذلک) چیست؟ 109
- * حاصل مطلب در کلام مفید چیست؟ 109
- * دلیل وقوع یک طلاق در یک مجلس چیست؟ 109
- * مراد از محمل و توجیه سوم در عنوان ترجمه چیست؟ 109
- * کدامین مورد به محمل و توجیه فوق تصریح داشت؟ 109
- * مراد از عبارت (و قد بیّنّا انّ المرّه لا تکون ... الخ) چیست؟ 110
- * مراد از عبارت (فاوجب السنه ابطال طلاق الثلاث) چیست؟ 110
- * حاصل مطلب و جمع این نمونه از شیخ مفید چیست؟ 110
- * مراد از عبارت (کلّ ما لم یکن علی امرنا هذا فهو ردّ) چیست؟ 110
- * مگر آیه شریفه الطَّلاقُ مَرَّتانِ دلالت بر لزوم دو طلاق ندارد، پس چرا بر اعتبار و لزوم طلاق سوم در قرآن تأکید می شود؟ 110
- موردی دیگر از موارد محمل سوم 112
- * معنای کلمه (خرّیت) چیست؟ 113
- * مراد از اصطلاح (حفظه) در عبارت چیست؟ 113
- * مراد از موسّع چیست؟ 113
- * مراد از مضیق چیست؟ 113
- * حاصل مطلب در ذکر این نمونه چیست؟ 113
- * مراد از عبارت (ابنی بابویه) چه کسانی است؟ 113
- * مشار الیه ذلک در عبارت (و من ذلک:) چیست؟ 113
- * چه مطلبی از عبارت (علی المضایقه فی قضاء الفوائت) به دست می آید؟ 113
- وجوه سه گانه در اثبات ابتناء اجماع ابن ادریس بر حدس 116
- * اشتباه ابن ادریس در وجه اول در کجاست؟ 117
- * حاصل مطلب در وجه دوم چیست؟ 117
- * در چه صورتی می توان نفس ذکر را دلیل بر عمل به آنها قرار داده و فتوای به مضمونشان را به ناقلین آنها نسبت داد؟ 117
- * آیا وجه مذکور در ادعای قطع به چنین اجماعی کافی است؟ 117
- * در چه صورتی در وجه سوم می توان فتوی به اخبار مضایقه را به ذاکرین نسبت داد؟ 117
- * حاصل وجه اوّل در اثبات ابتناء اجماع ابن ادریس بر حدس چیست؟ 117
- * با توجه به پاسخ فوق، مقدمه اول ابن ادریس چگونه رد می شود؟ 118
- * اولین جهت در حدسی بودن این ادعای اجماع چیست؟ 118
- * حاصل پاسخ فوق چیست؟ 118
- * اولین اشکال شیخ انصاری بر ابن ادریس در این گونه اجماع چیست؟ 118
- * دومین جهت در حدسی بودن ادعای اجماع توسط ابن ادریس چیست؟ 119
- * اگر ابن ادریس بگوید: الف- راویان این اخبار مورد وثوق اند و این اخبار، اخبار ثقه هستند. صغری ب- فقهاء نیز به خبر ثقه عمل می کنند. کبری پس: باید به این اخبار عمل نمایند. چه پاسخ می دهید؟ 119
- * دومین اشکال شیخ انصاری به ابن ادریس چیست؟ 119
- * چهارمین اشکال شیخ به ابن ادریس چیست؟ 120
- * سومین اشکال شیخ به ابن ادریس چیست؟ 120
- استظهار شیخ 121
- شاهدی دیگر بر عدم حجیت اجماع ناشی از حدس و اجتهاد 121
- * نظر شیخ پیرامون ادعای ابن ادریس چیست؟ 122
- * حاصل مطلب در ذکر این نمونه از اجماع چیست؟ 122
- * مراد از عبارت (فکیف یجوز الاعتماد فی مثله علی الا ...) چیست؟ 122
- * مبنای محقق در رد این ادعا چیست؟ 122
- * مراد از عبارت (متخیّلا انّ الحکم معلّق علی الزّوجه ...) چیست؟ 122
- * مراد از (و لم یتفطّن لکون الحکم من حیث العیلوله ...) چیست؟ 122
- * مراد از عبارت (و اوضح حالا فی عدم جواز الاعتماد ما ...) چیست؟ 122
- * نظر محقق راجع به این ادعای اجماع ابن ادریس چیست؟ 123
- * چه نسبتی میان عیال بودن و واجب النفقه بودن برقرار است؟ 123
- مقایسه شیخ میان کلام حلّی و محقّق 125
- مقاله محدث مجلسی 126
- تأویل در اجماعات ادعاشده 126
- * مراد از عبارت (علی لفظ مطلق شامل لبعض افراده) چیست؟ 127
- * مستند ابن ادریس در مدعایش چه بود؟ 127
- * بیان محقق در رابطه با اجماع چیست؟ 127
- * مراد از عبارت (انّه اوّل کثیرا من الاجماعات ... الخ) چیست؟ 127
- * چه نسبتی میان اجماع روائی و فتوائی وجود دارد؟ 128
- * حاصل بیان مرحوم مجلسی در اینجا چه بود؟ 128
- تحقیق شیخ 129
- * مراد از عبارت (نعم قد یوجب التدلیس من جهه ...) چیست؟ 130
- * مراد از عبارت (و التحقیق ... الخ) چیست؟ 130
- * مراد از عبارت (لانّ دعوی الاجماع لیس لاجل ... الخ) چیست؟ 130
- * آیا برای جلوگیری از تدلیس نیازی به نصب قرینه در این گونه اجماعات نمی باشد؟ 130
- * مراد از عبارت (امّا من حسن الظنّ بجماعه ... الخ) چیست؟ 130
- * حاصل و نتیجه این اندفاع چیست؟ 131
- حاصل کلام 132
- * مراد شیخ از عبارت (و الحاصل ...) چیست؟ 133
- * مراد از قرائن کثیره چیست؟ 133
- * مراد از عبارت (و علی هذا ینزّل الاجماعات المتخالفه ...) چیست؟ 133
- بیان محقق سبزواری پیرامون اجماعات مذکوره 134
- حاصل بحث 135
- * وجه تعبیر به کلمه خصوصا در عبارت (خصوصا اذا اراد الناقل ...) در این فرض چیست؟ 137
- * حاصل کلام از ابتدای بحث اجماع تا به اینجا چیست؟ 137
- * مراد از عبارت (تقدم الوجهان ...) چیست؟ 137
- * مراد از (ثم) در عبارت (ثم اذا علم عدم ...) چیست؟ 138
- تضعیف کلام سبزواری توسط شیخ 141
- مثال 143
- توضیح مطلب با یک مثال خارجی 145
- * مراد شیخ از مطلب اخیر چیست؟ 146
- * حاصل کلام از عبارت (نعم یبقی هنا شی ء) تا به اینجا چیست؟ 146
- * مراد از امارات و قرائن چیست؟ 147
- * و لکن قبلا گفته شد که اتفاق المعروفین به تنهایی مستلزم قول امام نیست و برای ما حدس قطعی به رأی امام نمی آورد؟ 147
- * حاصل قانون مذکور چیست؟ 147
- * تنظیر شیخ جهت فهم مطالب چیست؟ 148
- * این یقین حاصله وجدانی است یا ظنی؟ 148
- * حاصل مطلب از مطالب مذکور چیست؟ 148
- * پس مراد از عبارت (ثمّ انّه لو لم یحصل ...) چیست؟ 151
- * حاصل مطلب در عبارت (ثمّ انّ ما ذکرنا ...) چیست؟ 151
- تشریح المسائل 153
- نظر شیخ اسد اللّه تستری در فایده اجماع 153
- اشاره 153
- مقام اول: حجت بودن اجماع منقول به اعتبار اول 155
- * مراد از دو کلمه (لفظ) و (السبب) در عبارت (دلاله اللفظ علی السّبب ...) چیست؟ 156
- * مراد تستری از عبارت (و هی محقّقه ظاهرا ... الخ) چیست؟ 156
- * مراد از اعتبار اول در عبارت (حجیّته بالاعتبار الاوّل ...) چیست؟ 156
- * مراد از عبارت (و قد یشتبه الحال ... الخ) چیست؟ 156
- * مراد از جهت ثبوت و جهت اثبات در عبارت (و هی مبنیّه من جهتی الثبوت و ...) چیست؟ 156
- * کیفیت نقل اجماع در مقام استدلال توسط ناقل چگونه است؟ 156
- * مراد از وجه الاخیر در عبارت (و لا علی الوجه الامر ... الخ) چیست؟ 157
- * مراد از عبارت (انّ مبناه و مبنا غیره لیس علی الکشف الذی ...) چیست؟ 157
- * قول تستری راجع به وجه اخیر به طور کامل چیست؟ 157
- * کشف صوفیانه چیست؟ 157
- * مراد از سه کلمه (عبارت) (و المسأله) و (النقله) در عبارت (و اذا لوحظت القرائن ...) چیست؟ 158
- * مراد از عبارت (و صرّح جماعه منهم ...) چیست؟ 158
- * مراد از سائر الاسباب در عبارت (تعیّن سایر الاسباب المقرّره ...) چیست؟ 158
- * مراد از عبارت (و هذه المسأله کادت أن تکون اجماعیّا) چیست؟ 158
- * مراد از امران در عبارت (فاذا انتفی الامران ...) چیست؟ 158
- مقام دوم: حجت بودن نقل سببی که در مقدمه اول ذکر شده و وجه حجیت آن 160
- * چه زمانی نقل اجماع ظهور در اتفاق الکل را نداشته و امر مشتبه است؟ 161
- * کیفیت نقل اجماع در مقام استدلال را بیان کنید؟ 161
- * چه زمانی نقل اجماع در اتفاق الکل را دارد؟ 161
- * وجه فساد این وهم چیست؟ 164
- * مراد از عبارت (و قد جرت طریقه السلف و الخلف ... علی قبول الاخبار) چیست؟ 164
- * مراد از عبارت (مع انّ هذا الوهم فاسد من اصله ...) چیست؟ 164
- * مراد از عبارت (و روایه ما عدا قول المعصوم ...) چیست؟ 164
- * مراد از عبارت (کالأسئله التی تعرف منها اجوبته ...) چیست؟ 164
- * از نظر تستری دلیل حجیت خبر واحد چیست؟ 164
- مقدمه سوم و یا نتیجه 165
- * مراد از اصطلاح (حینئذ) در عبارت (فینبغی حینئذ ..) چیست؟ 167
- * مراد از عبارت (باعتبار ظنیّه اصله) چیست؟ 167
- * آیا مراد از (الثالثه) مقدمه سوم است و یا در حقیقت نتیجه مقدمات قبل است؟ 167
- * حاصل مطالب فوق چه می شود؟ 167
- * مراد از (کالمحصل) در عبارت (و وجهه انّ السّبب المنقول بعد حجّیّته کالمحصّل ...) چیست؟ 167
- * مطلب مذکور چه ربطی به ما نحن فیه دارد؟ 167
- * مراد از (و لذا بنی علی المسامحه ...) چیست؟ 168
- * مراد از (من وجوه شتّی بما لم ... الخ) چیست؟ 168
- * مراد از (و لا ممّا یندر اختصاص معرفته ببعض دون بعض ...) چیست؟ 168
- * مراد از (و ما اقتضی کفایه الظن ...) چیست؟ 168
- * مراد از (علی حجّیّته خبر الثقه العدل بقول مطلق ...) چیست؟ 168
- * مراد از عبارت (من جهه متعلقه ...) چیست؟ 168
- * پس مراد از عبارت (بناء علی اعتبار السّبب ...) چیست؟ 169
- * مراد از عبارت (ثمّ انّه قد نبّه) چیست؟ 169
- * حاصل مطالب تستری چیست؟ 169
- * مراد از عبارت (و یراعی ایضا وقوع دعوی الاجماع ... الخ) چیست؟ 169
- * علت اولویت مذکور در اجماع اول چیست؟ 169
- * اگر اشکال شود که شاید این اجماعات منقوله مبتنی بر حدس و اجتهاد خود مدعی اجماع باشد و نه براساس تتبع و فتوی چه پاسخ می دهد؟ 170
- * جناب تستری چه پاسخی به این سؤال می دهد؟ 170
- * مقدمه اول یا بحث ثبوتی چگونه شروع می شود؟ 170
- * جناب تستری برای تبیین دو مقام مذکور چه کرده است؟ 170
- * پاسخ تستری به سؤال مذکور چیست؟ 171
- * در تبیین مطلب فوق مقدّمه بفرمایید چند نوع روایت داریم؟ 171
- * مقدمه دوم یا بحث اثباتی چگونه شروع می شود؟ 171
- * آیا از نظر تستری مطلب به لحاظ قرائن خارجیه تفاوت نمی کند؟ 171
- * اولین دلیل تستری بر معتبر بودن اجماع از زاویه فوق چیست؟ 171
- * با توجه به مطالب مقدماتی فوق، سیره مستمره امت مسلمان چگونه می تواند دلیل بر اجماع مذکور باشد؟ 172
- * روایت غیر مصطلحه چگونه روایتی است؟ 172
- * آیا خبر واحد ثقه در این امور ارزشی دارد؟ 173
- * چه ارتباطی میان ما نحن فیه (یعنی: نقل اجماع و اتفاق الکلّ) با موارد مذکوره از سیره وجود دارد؟ 173
- * حاصل مطالب مذکور از نظر تستری چیست؟ 173
- * سومین دلیل تستری بر اعتبار اجماع منقول به لحاظ نقل سبب چیست؟ 174
- * به چه دلیل می گویند: لا غنی لنا عن معرفه هذا الامر؟ و جناب تستری چه پاسخی می دهد؟ 174
- * دومین دلیل تستری بر معتبر بودن اجماع منقول از زاویه مذکوره چیست؟ 174
- * ما نحن فیه (اعتبار اجماع منقول) چه ارتباطی با قانون کلی مذکور دارد؟ 174
- * پس مراد از عبارت (لا طریق الی هذه الامور غیر الظن غالبا) چیست و تستری چه پاسخی می دهد؟ 175
- * حاصل مطلب فوق چیست؟ 175
- * نتیجه و حاصل مطلب مذکور چیست؟ 175
- * حاصل مقدمه اول و دوم در شکل منطقی چیست؟ 176
- * آیا هیچ گونه تفاوتی در میان این دو طریق وجود ندارد؟ 176
- * در بیان نتیجه فوق تستری چه می گوید؟ 176
- * وضعیت کتبی که اجماع در آنها نقل شده در این مقام چگونه است؟ 177
- * مراد تستری از عبارت (ثم لیلحظ مع ذلک) به طور خلاصه چیست؟ 177
- * چرا مجتهد حق ندارد به اجمال منقول اکتفا کند؟ 177
- * احوالات علماء در امر مذکور چگونه است؟ 177
- * قرائن خارجیه مورد نظر کدام اند؟ 177
- * اگر به اجماع منقول تنها نباید اعتماد نمود پس فایده نقل اجماع چیست؟ 178
- * حاصل و نتیجه ملاحظه این امارات چیست؟ 178
- * آیا تفاوتی در آن امور خارج از اجماع منقول که باید مورد لحاظ واقع شوند وجود ندارد؟ 178
- ادامه کلام تستری در کشف القناع 179
- * مراد از (لاستظهاره عدم مزیه علیه ... الخ) چیست؟ 181
- * مراد از عبارت (ربما یستغنی المتتبع بما ذکر عن الرجوع ...) چیست؟ 181
- * مراد از عبارت (فعلیه ان یستفرغ وسعه و ...) چیست؟ 181
- * مراد از (فاذا لوحظ جمیع ما ذکر ... الخ) چیست؟ 181
- * مراد از عبارت (فالمقتضی للرجوع الی النقل هو مظنه وصول الناقل الی و ...) چیست؟ 181
- پایان کلام محقق تستری در کشف القناع 184
- * مراد از عبارت (المتضمن لنقل الاقوال اجمالا ...) چیست؟ 185
- * حاصل و خلاصه بحث محقق تستری در متن اخیر چیست؟ 185
- * مراد از عبارت (و الحکم فیما اذا وجد المنقول ...) چیست؟ 185
- انتقاد شیخ به محقق تستری 187
- * حاصل مطلب در عبارت (و لکنّک خبیر ... الخ) چیست؟ 188
- * در تبیین مطلب فوق مثال بزنید؟ 188
- * برداشت کلی از ذکر دلائل مذکور چیست؟ 189
- اجمال مقال 190
- * آیا به نظر شیخ این امارات همه یکسان هستند؟ 191
- * حاصل مطلب شیخ انصاری در عبارت (فالانصاف ... الخ) چیست؟ 191
- * چرا چنین برداشتی از سخن ایشان می شود؟ 193
- * حاصل مطلب در عبارت (و من ذلک ظهر ... تا آخر متن مذکور) چیست؟ 193
- سخن در خبر متواتر منقول 195
- * نظر شیخ پیرامون سؤال مذکور چیست؟ 196
- * مراد شیخ از عبارت (من جمیع ما ذکرنا ...) چیست؟ 196
- * مورد بحث در این مقام چیست؟ 196
- * پس مراد از (یظهر الکلام فی المتواتر المنقول ... الخ) چیست؟ 196
- * آیا هرکسی این خبر را بپذیرد یقین وجدانی برای او حاصل می شود؟ 197
- * معنای پذیرفتن خبر چیست؟ 197
- * چه تفاوتی میان نقل اجماع و نقل تواتر از نظر ناقل وجود دارد؟ 197
- معنای قبول نقل تواتر 198
- * آثار مترتب بر خبر متواتر چه هستند؟ 199
- * حاصل مطلب در عبارت (لکن لیعلم ...) چیست؟ 199
- * چند نوع اثر در رابطه با باب خبر متواتر وجدانی است؟ 199
- * حجیت نقل تواتر نسبت به این آثار چگونه است؟ 199
- * حاصل مطلب در عبارت (و من هنا یعلم ...) چیست؟ 202
- * چه پاسخی به سؤال مذکور داده می شود؟ 202
- * مثال فقهی و شرعی مطرح شده در اینجا چگونه است؟ 202
- * جناب شیخ کدامیک از نظرات فوق را رد می کند؟ 203
- * حاصل مطلب در صورتهای فوق چیست؟ 203
- اشاره 204
- شهرت فتوائیه 204
- شهرت و حجیّت آن از باب ظنّ خاصّ 205
- * شهرت به طور کلی دارای چه تقسیماتی است؟ 206
- * عنوان بحث در این بخش چیست؟ 206
- * کدام یک از مباحث شهرت در اینجا مورد بحث است؟ 206
- * مراد از شهرت فتوائی چیست؟ 206
- * مراد از شهرت روائی چیست؟ 206
- * با توجه به معنای لغوی شهرت آیا ممکن است در حکم مسأله ای دو طرف نقیض آن مشهوری باشند؟ 206
- * چه تفاوتی میان شهرت فتوائی و اجماع وجود دارد؟ 206
- * تقسیم اول شهرت دارای چند قسم است؟ 206
- * معنای لغوی شهرت چیست؟ 206
- * مراد از شهرت عملی چیست؟ 206
- * بلا شک فتوی مشهور برای ما گمان آور است بفرمائید گمان بر چند قسم است؟ 207
- * چرا مطرح کردید که عنوان بحث در اینجا شهرت فتوائی است؟ 207
- * کلام در حجیت شهرت از باب ظن خاص است و یا ظن مطلق؟ 207
- * دومین تقسیم شهرت دارای چه اقسامی است؟ 207
- * مراد از شهرت محصله چیست؟ 207
- * کدام یک از شهرت محصله و منقول در اینجا مورد بحث است؟ 207
- * پس مراد از عبارت (و الّا فالقول بحجّیتها من حیث افاده المظنه بناء علی دلیل الانسداد) چیست؟ 207
- * مراد از شهرت منقوله چیست؟ 207
- * چرا شیخ فرموده (من حیث الحجیّه فی الجمله ...)؟ 207
- منشأ توهم حجیت شهرت از باب ظن خاص 209
- * حاصل جوابی که شیخ از این استدلال می دهد چیست؟ 210
- * پس مراد از عبارت (وقع نظیره من الشهید ...) چیست؟ 210
- * با توجه به مطالبی که گذشت آیا شهرت فتوائیه از باب ظن خاص حجیت دارد یا نه؟ 210
- * وجوه ضعف و اشکالات وارده بر این استدلال از نظر شیخ چیست؟ 210
- * حاصل اولین استدلال گروه اول بر حجیت شهرت فتوائیه چیست؟ 210
- * مراد از قیاسی که اولویت قطعیه دارد چیست؟ 211
- * مراد از قیاس مساوات چیست؟ 211
- * قیاس اولویت چگونه قیاسی است؟ 211
- * مقدمه بفرمائید غرض از قیاس چیست؟ 211
- * مراد از قیاسی که اولویت ظنیه دارد چیست؟ 211
- * قیاس اولویت خود بر چند قسم است؟ 211
- * قیاس بر چند قسم است؟ 211
- * حاصل مطلب شیخ در این اشکال چیست؟ 212
- * حال بفرمائید ما نحن فیه مربوط به کدام یک از این دو نوع اولویت است؟ 212
- * دومین اشکال شیخ بر استدلال مذکور چیست؟ 212
- * چرا اولویت ظنیه از شهرت فتوائیه ضعیف تر است؟ 212
- * نظر شیخ پیرامون این مناط و اولویت آن چیست؟ 212
- * چرا شیخ قبول ندارد که افاده ظن مناط حجیت خبر واحد باشد؟ 212
- * عبارت اخرای مطلب فوق چیست؟ 213
- * سومین اشکال شیخ بر استدلال مذکور چیست؟ 213
- * دومین دلیل گروه اول بر حجیت شهرت فتوائیه از باب ظن خاص چیست؟ 213
- دلایل دیگر گروه اول بر حجیت شهرت فتوائیه 214
- وجه استدلال 215
- مؤیدی بر اراده شهرت از لفظ اجماع 215
- * محل شاهد در مرفوعه زراره چیست؟ 216
- * مراد از عبارت (بناء علی انّ المراد بالموصول ... الخ) چیست؟ 216
- * کیفیت استدلال به مقبوله مزبور چگونه است؟ 217
- حاصل کلام 219
- اشکالات شیخ به استدلال گروه اول به این دو روایت 219
- اشکال به استدلال از روایت مرفوعه 219
- * اولین اشکال شیخ از استدلال به مرفوعه زراره چیست؟ 220
- * مراد از عبارت (و لکن فی الاستدلال بالرّوایتین ... الخ) چیست؟ 220
- * دومین اشکال شیخ از استدلال به مرفوعه زراره چیست؟ 220
- * دومین شاهد مثال شیخ بر عدم چنین عمومیتی در مرفوعه چیست؟ 220
- * اولین شاهد مثال بر عدم عمومیت و اطلاق روایت مذکور چیست؟ 220
- * سومین اشکال شیخ از استدلال به مرفوعه توسط گروه اول چیست؟ 221
- * حاصل مطلب چیست؟ 221
- * چهارمین اشکال شیخ از استدلال به مرفوعه توسط گروه اول چیست؟ 221
- اشکال بر استدلال به مقبوله ابن حنظله 223
- * اولین اشکال شیخ از استدلال به مقبوله چیست؟ 224
- * دومین اشکال شیخ بر این استدلال چیست؟ 224
- * چهارمین اشکال شیخ به استدلال از مقبوله چیست؟ 224
- * استدلال به مرفوعه و مقبوله هریک بر اساس کدام یک از دو احتمال فوق است؟ 224
- * اگر (ال) در مقبوله به معنای موصول باشد شیخ چه اشکالی بر استدلال بر مقبوله وارد می کند؟ 224
- * مقدمه بفرمائید (ال) در عبارت (المجمع علیه لا ریب فیه) تعریف است و یا موصول؟ 224
- * سومین اشکال شیخ به استدلال از مقبوله چیست؟ 224
- * مراد از تقسیم امور و استشهاد امام به تثلیث پیامبر چیست؟ 225
- * مراد از عبارت (و مما یضحک الثکلی ...) چیست؟ 225
- * اگر مراد شهرت مصطلح باشد باز هم این تثلیث معنا دارد؟ 225
- * مراد از عبارت (فتدبّر) در پایان متن چیست؟ 226
- * چرا شیخ فرمود: (و الا فلا معنی للاستشهاد ... الخ)؟ 226
- * نظر شیخ پیرامون توجیه مذکور چیست؟ 226
1- المعتبر: ج 1 ص 62
ترجمه:
محمل های ادعای اجماع
به هرتقدیر وقتی ناقل ادعای اجماع نمود به ویژه هنگامی که ظاهر آن اجماع اتفاق کل علما در تمام اعصار یا اکثر علما به جز افراد کمی باشد چنانچه غالبا در اجماعات افرادی همچون فاضلین (محقق و علّامه) و شهیدین (شهید اول و دوم) همین طور است محمل آن منحصر در چند وجه است.
توجیه اول: اینکه اراده شده است از آن (اجماع)، اتفاق علمایی که معروف به فتوا هستند، نه هر عالمی که صلاحیت افتاء دارد، چه (این علما) هم عصر ناقل باشند و چه هم عصر او نباشند.
توجیه دوم: اینکه اراده شده است (از آن اجماع)، اتفاق کل، درحالی که استفاده کرده است مدعی اجماع آن اتفاق را (از طریق حدس) به صرف اتفاق معروفین و مشهورین علمای هم عصرش با یکدیگر. و این چنین استفاده ای قطعی و مسلّم نیست، اگرچه گاهی چنین استفاده ای محصّل شده است، زیرا اتفاق تمام علمای یک عصر چه رسد به معروفین آنها، معمولا مستلزم توافق علمای گذشته با ایشان نیست، به ویژه پس از مشاهده اختلافات (میان فقها) در بسیاری از موارد، که این رساله گنجایش ذکر عشری از اعشار آن موارد را هم ندارد.
و اگر حصول چنین اتفاقی برای ناقل اجماع فرض شود از باب حدسی است که معمولا موجب علم نمی گردد. بله مجرد اتفاق معروفین در فتوا، اماره ظنیّه ای است برای اتفاق کل علما، زیرا اتفاق نظر علمای یک عصر غالبا مورد اتفاق و اجماع علمای قبلی نیز بوده است.
و گاهی (به واسطه این امر) و ضمیمه شدن امارات ظنی دیگر علم نیز حاصل می شود، لکن محور سخن در اتفاق و اجماعی است که مستند به حس یا حدسی است که عادتا ملازم آن است.
و ملحق می شود به این (نحو اجماع) ادعای اجماعی که مبتنی بر حسن ظن جماعتی است که اتفاق دارند، چنانچه مرحوم محقق در اوایل کتاب «معتبر» این (توجیه) را ذکر نموده است، آنجا که می فرماید:
و از مقلده (ابن زهره در غنیه) کسانی هستند که اگر دلیل مسئله را از آنها طلب کنی، ادعای اجماع می کند؛ زیرا در کتب علمای ثلاثه (یعنی حضرات کلینی، صدوق و شیخ طوسی) این طور آمده است.
و این نحو از استدلال، حکایت از جهل مستدل دارد، اگر خبر از تجاهل وی ندهد.
اتّصاف جناب محقق مدّعی اجماع را به مقلّد بودن، با اینکه می دانیم او ادعای اجماع نمی کند مگر از روی علم و یقین، اشاره است به تمسک جستن او (مدّعی) در ادّعایش به حسن ظن به علما و حال آنکه جزم او در غیر محل است، پس بفهم.