متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 3 صفحه 98

تشریح المسائل

* مراد از عبارت (و یستفید ذلک من اتفاق المعروفین ...) چیست؟

این است که: مدعی اجماع به صرف اینکه مشهور از علما با هم متفق شدند، چنان مسئله را مسلّم و قطعی پنداشت که دیگر وجود مخالفی برای آن اتفاق در ذهنش باقی نمانده و آن را به تمام علما نسبت داد.

* مراد از عبارت (لانّ اتفاق اهل عصره فضلا ...) چیست؟

بیان علت است برای قطعی نبودن چنین استفاده ای به این معنا که: اتفاق تمام علمای یک عصر چه رسد به مشهورین آنها، مستلزم توافق علمای گذشته با آنها نیست، به ویژه پس از مشاهده اختلاف نظرهایی که میان فقها وجود دارد.

* حاصل دو پاسخ فوق چیست؟

این است که: وقتی اختلاف میان علما در موارد مذکور قابل شمارش نیست، چگونه به صرف اتفاق چند عالم مشهور با هم می توان مسئله را همگانی و اتفاق همه علما حتی گذشتگان دانست.

* مراد از عبارت (و لو فرض حصوله للمخبر کان من باب الحدس ...) چیست؟

این است که: اگر فرض کنیم که چنین حدسی (به اتفاق) برای ناقل اجماع حاصل شده، این حدس عادتا موجب علم نمی باشد، لکن می تواند اماره ظنیّه واقع شود.

* مراد از اینکه حدس مذکور می تواند اماره ظنیه باشد چیست؟

این است که: صرف اتفاق مشهورین در فتوی محصّل ظن است برای اتفاق تمام علما، چرا که اگر مسأله ای از نظر علمای یک عصر اتفاقی باشد غالبا این طور است که نزد علمای قبلی هم مورد اجماع بوده است و گاهی این امر مشروط به اینکه همراه امارات ظنی و قرائن دیگری باشد موجب حصول علم هم می گردد.

لکن این فرض از محور و مورد کلام ما خارج است، چرا که مورد سخن ما در اتفاق و اجماعی است که مستند به حس یا حدسی باشد که عادتا ملازم با آن باشد.

* مراد از عبارت (الحق بذلک ما اذا علم اتفاق الکل ...) چیست؟

این است که: ملحق می شود به این نحو اجماع که توجیه شد، ادعای اجماعی که مبتنی بر حسن ظن بر جماعتی از علما است، بدین معنا که ناقل وقتی مسأله ای را میان جمعی از علما که به آنها حسن ظنّ دارد اتفاقی ببیند، آن را تعمیم داده و به کل علما نسبت داده است و جناب محقّق در اوایل کتاب «معتبر» این توجیه را نموده است.