متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 7 صفحه 257

(تشریح المسائل)

* حاصل مطلب در متن مزبور چیست؟

این است که در این مسئله که دوران امر میان اقلّ و اکثر است و مکلّف شک دارد که مثلا یک نماز از او فوت شده یا دو نماز:

1- مشهور علماء قائل به احتیاط شده اند و حال آنکه این مسئله محل جریان برائت است.

و لذا می گویند چون علم به فراغ حرج است باید مقداری نماز قضاء بخوانی که ظنّ به فراغت ذمّه از آن فوت شده ها در تو حاصل شود و لذا در مثال مذکور باید دو نماز یعنی اکثر را بجا آوری. یعنی چون علم اجمالی داری نباید به حد اقل اکتفاء کنی بلکه باید بیشتر و اکثر را بخوانی.

2- برخی گفته اند: خیر، ظن کافی نیست باید علم حاصل شود آن مقدار بخوان تا علم به فراغت ذمّه در تو حاصل شود.

3- متأخرین از علماء از زمان شیخ انصاری به بعد نسبت به اقلّ که یقین صددرصد به فوت داریم قضاء واجب است و نسبت به اکثر که مجرد شک است، برائت جاری می کنیم.

بنابراین قدر متیقّن (اقلّ) را اخذ و عمل می کنیم و به ما زاد مشکوک اعتناء نمی کنیم. به عبارت دیگر:

شیخ اعظم و مشهور در مسئله چهارم قائل به اقلّ و در ما زاد برائتی شده اند.

برخی قائل به تحصیل ظنّ به فراغ شده اند چرا که علم به فراغ حرج است و لذا می گویند: صلی حتی یظنّ الفراغ.

برخی قائل به تحصیل علم به فراغ شده اند و لذا می گویند: صلّ حتّی تتیقّن الفراغ.

* اولین دلیل دو گروهی که قائل به تحصیل ظن و یا علم در دوران امر میان اقلّ و اکثر شده اند چیست؟

قاعده اشتغال است یعنی عقل می گوید: اشتغال یقینی مستدعی فراغ یقینی است.

فراغ یقینی از باب مقدّمه علمیّه به اتیان اکثر است.

* پاسخ حلیّ شیخ به دلیل مزبور چیست؟

1- علم اجمالی در دوران امر میان اقلّ و اکثر استقلالی منحل می شود به یک علم تفصیلی نسبت به اقلّ و یک یک شک بدوی نسبت به اکثر.

2- نسبت به اکثر اشتغال یقینی نیامده تا حکم عقل مستدعی فراغت یقینیّه باشد چون صرف یک شک بدوی است.

حال آنجا که نسبت به اقلّ علم تفصیلی وجود دارد، اقل را اتیان می کنیم لکن در شک بدوی که صرف شک است و مجرای اصل برائت، برائت جاری می کنیم.