متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 7 صفحه 262

(تشریح المسائل)

* حاصل مطلب در (و ربّما یظهر من بعض المحققین الفرق بین هذه الأمثله و بین ما نحن فیه) چیست؟

تفاوتی است که سید بحر العلوم در دفاع از مشهور میان امثله مذکور با ما نحن فیه یعنی علم اجمالی و دوران میان اقلّ و اکثر قائل شده است و می گوید قیاس شما در این امثله مع الفارق است.

* نظر ایشان در مقام فرق این امثله با ما نحن فیه چیست؟

این است که علم اجمالی و دوران میان اقلّ و اکثر بر دو گونه است:

1- گاهی علم اجمالی من مسبوق به یک علم تفصیلی است یعنی آن زمان که نمازهای واجب من فوت می شد من می دانستم که چند نماز است و آیا از نمازهای صحیح است و یا ظهر و یا ... لکن به مرور زمان و عارض شدن غفلت و ... آن علم تفصیلی از بین رفته و اکنون آن حساب و کتاب از دستم رفته و اکنون میان اقلّ و اکثر مردّد شده ام.

2- گاهی علم اجمالی من ابتدا به ساکن است یعنی الآن متوجه شده ام که تعدادی از نمازهای من فوت شده و اکنون که متوجه شدم شک کردم میان اقلّ و اکثر و یا اکنون متوجه شدم که لباس من نجس بوده و چندین نماز را در روزهای گذشته در آن لباس خوانده ام لکن چند نماز است نمی دانم.

* به نظر ایشان تکلیف مکلّف در هریک از دو دوران مذکور چیست؟

اگر علم اجمالی من و یا شما ابتدا به ساکن بود چنانکه در چهار مثال شیخ چنین بود، باید اقلّ را بجا آورم و نسبت به اکثر برائت جاری کنم چنانکه در انحلال علم اجمالی گذشت.

و اگر علم اجمالی ما مسبوق به علم تفصیلی باشد باید اکثر انجام شود و جای قانون اشتغال نیست.

چرا؟

زیرا آنجا که علم اجمالی من مسبوق به علم تفصیلی است، از راه اطلاقات اقض ما فات و استصحاب عدم اتیان تکلیف به اکثر برای من فعلیّت پیدا کرده و لذا غفلت و نسیان عارض شده بعدی نمی تواند رافع این حکم ثابت شده باشد.

* نظر جناب شیخ در این مطلب بحر العلوم چیست؟

آن را تفاوتی بی وجه می داند و می گوید اقلّ را که متیقّن است اتیان کن و در ما زاد برآن برائت جاری نما.

به عبارت دیگر از کجا که از اصل و اساس نسبت به اکثر چنین علم و اشتغالی حاصل شده باشد شاید از اول و در واقع ما نسبت به اقلّ وظیفه داشته ایم.