متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 9 صفحه 237

می فرماید: 1- آنچه در عبادت ها معتبر است اینست که: بنده:

- یا با تحریک امر به حرکت درآید و امر باعث و برانگیزاننده فعلی به سوی متعلّق باشد.

- و یا به انگیزه پرستش به حرکت درآید و غرض های نفسانی انگیزه به جا آوردن امر باشد و نه این که قصد امر، قصد امتثال، قصد تقرّب و امثال آنها، به حمل اوّلی مورد نظر بوده باشد.

امّا: حقیقت امتثال جز به دعوت امر نیست و با انگیزه امر، تقرّب حاصل می شود و بنده از غیر بنده جدا می شود، این اصل اوّل است.

2- معلوم شد که مرکّب عبادی، عبارت است:

- اجزاء و شرائطی در لحاظ وحدت.

- امری که دعوت به مرکب می کند، به اجزاء و شرایط نیز دعوت می کند.

یعنی: دعوت امر به اجزاء و شرایط، دعوتی مستقل نیست، بلکه همان دعوت به مرکب است، و این اصل دوّم است.

با توجه به این دو اصل می گوئیم: بدون تردید، به جا آورنده اقلّ که اعتقاد به برائت دارد و به جا آورنده اکثر که معتقد به اشتغال است، هر دو با تحریک امری که متعلّق به مرکب است، به حرکت درآمده اند.

اگر از آنها سؤال شود، محرّک شما در به جا آوردن این موجود خارجی چه بوده است؟

پاسخ می دهند که فرمان خدای تعالی است که فرمود: أَقِیمُوا الصَّلاهَ* و امثال آن.

بنابراین: این ها که اجزای معلوم و شناخته شده مرکب را اتیان می کنند، به انگیزه امری است که متعلّق به مرکب است، بدون این که میان آنها از این جهت (یعنی به انگیزه امر بودن)، تفاوتی وجود داشته باشد.

تنها تفاوتی که وجود دارد اینست که:

1- معتقد به برائت خود را مکلّف به انجام جزء مشکوک نمی بیند.

2- معتقد به اشتغال خود را مکلف به انجام آن می بیند.

این اختلاف موجب اختلاف در آنچه در آن مشترک اند نمی شود و آن امر مشترک عبارت است از به جا آوردن اجزای شناخته شده، به انگیزه امری که متعلّق به مرکّب است.

امّا: اگر فرض وجوب مقدّمی و غیری برای این اجزاء شود، ممکن است کسی بگوید: کسی که اقل را به جا می آورد، امکان قصد تقرّب را دارد و آنچه برایش ممکن نیست، جزم به نیت است، و حال آنکه جزم به نیّت در عبادات معتبر نیست.