متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 9 صفحه 241

1- هو شریف العلماء، انظر تقریرات درسه فی ضوابط الاصول: 329

وجوب جزء مشکوک (مثل سوره) علمش از عباد محجوب است.

آنچه علمش از بندگان محجوب است از عهده بندگان برداشته شده.

پس جزئی که وجوبش مشکوک است از عهده جاهل برداشته شده و واجب نیست. چنان که همین حدیث دلالت دارد بر این که آن شیئی که وجوب نفسی اش مشکوک است (مثل دعا عند الهلال)، علی الظاهر بر فرد جاهل واجب نیست.

و تقریر دیگر استدلال ممکن است به اینکه: وجوب اکثر، از مأموربهی که علمش (بر ما) مستور است، مرفوع است.

این مطلب، تعارض نمی کند با این که وجوب اقلّ چنین است، زیرا علم به وجوب اقل (به معنای استحقاق العقاب علی ترکه)، بر ما محجوب و مستور نیست.

پس: اقلّ از عهده ما برداشته نشده است.

2- و از جمله روایات این سخن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله است که می فرماید:

- برداشته شده است از امّت من، آنچه را که نمی دانند.

پس: واجب بودن جزء مشکوک از مأمور به که معلوم نیست از عهده مکلفین برداشته شده است و یا این که عقاب و مؤاخذه ای که مترتب است بر تعمّد ترک جزء مشکوک که ترکش سبب ترک کلّ است، از جاهل رفع گردیده است.

و الی غیر ذلک از اخباری که دلالت بر برائت داشته و در شبهه وجوبیه جاری هستند.

و برخی از بزرگان ما (از جمله مرحوم شریف العلماء)، ادّعا می کرد ظهور ادلّه برائت شرعیّه را در نفی وجوب نفسی مشکوک (مثل این که شما شک کنی که آیا دعاء عند الهلال واجب است یا نه) و عدم جریانشان را در وجوب غیری (مثل این که شما شک کنی در این که آیا سوره جزء نماز است یا نه؟)

عدم تفاوت میان وجوب نفسی مشکوک و وجوب غیری آن، در نفی استحقاق عقابی که برآن مترتب می شود (و ادلّه برائت در هر دو جاری می گردد) بر فرد صاحب تأمل و اندیشه پوشیده نیست.

زیرا ترک واجب غیری هم منشا استحقاق عقاب است و لو از این جهت که سبب ترک واجب نفسی است.

بله، اگر ظاهر اخبار برائت نفی عقابی باشد که مترتب بر ترک شی ء است بخصوص ذاتیه،