متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 9 صفحه 629

کسی خیال نکند که پس با تعذّر صد نفی مثلا سایر افراد میسور هم ساقط می شوند، خیر وجوب اکرام آنها باقی است.

احتمال دوم این که: حدیث به اجزاء یک مرکب مربوط باشد، یعنی: المیسور من اجزاء الطبیعه لا یسقط بالمعسور.

و لذا چنان که گفتیم: اذا جاء الاحتمال بطل الاستدلال.

* جناب شیخ چه پاسخی به اشکال مزبور می دهید؟

می گوئیم: حدیث اطلاق دارد و شامل هر دو قسم می شود، و بلکه بالوجدان ظهور آن در قسم دوّم اقوی است.

پس: می توان برای اثبات مدّعا در ما نحن فیه به این حدیث استدلال نمود.

* اشکال وارده بر حدیث سوم چیست؟

اینست که: کلمه (کل) در حدیث مزبور دو بار ذکر شده و دارای چهار احتمال است:

1- مراد از (کل) در هر دو فراز، عموم استغراقی باشد.

2- مراد از (کل) در هر دو فراز، عموم مجموعی باشد.

3- مراد از (کل) در فراز اول عموم استغراقی و در فراز دوم عموم مجموعی باشد.

4- مراد از (کل) در فراز اول عموم مجموعی و در فراز دوم عموم استغراقی باشد.

و لذا: اذا جاء الاحتمال بطل الاستدلال.

* چه پاسخی به اشکال مزبور داده می شود؟

می گوئیم: احتمال اول باطل است:

اذا لا یعقل الحکم بوجوب الاتیان بکل فرد فرد مع تعذّر الاتیان بکل فرد فرد.

احتمال دوم نیز باطل است:

اذ لا یعقل الحکم بوجوب الاتیان بالمجموع مع تعذّر الاتیان بالمجموع.

احتمال سوم نیز باطل است:

اذ لا یعقل وجوب الاتیان بالمجموع مع تعذّر الاتیان بکلّ فرد فرد.

پس: باقی می ماند احتمال چهارم که مراد از آن اینست که:

اذا تعذّر الاتیان بالمجموع لا یجمع فی التّرک بل یجب التیان بغیر المتعذّر.

و هذا المعنی یسمل الکلیّ الذی له افراد متعدّده تعذّر الجمع بینهما و الکلّ الذی له اجزاء مختلفه الحقیقه، قد تعذّر بعضها و علیه فکلّما کان الواجب ذا افراد او ذا اجزاء، وجب الاتیان بغیر